BAZYLIA POSPOLITA
Ocimum basilicum L.
Bazylia znana jest w Polsce pod nazwą bazylia wonna, bazylek ogrodowy, balsam, bazyliszka polska. Jest rośliną z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) i jedną z najciekawszych przypraw kuchennych.
Niezwykła jest etymologia samej nazwy. Dość przypomnieć, że greckie słowo basileús oznacza króla. Bazyleus to cesarz bizantyjski. Jego żona to bazylissa (słowo znane w polskiej kulturze z dramatu Bazylissa Teofanu Tadeusza Micińskiego). Współcześnie znamy słowo „bazylika”, które oznacza świątynię „królewską” – większą i znaczniejszą od zwykłego kościoła. Krótko mówiąc, nasze ziele ma w nazwie atrybuty wielkości, królewskości, pochodzące od greckiego słowa basíleios (królewski). Nazwa nawiązuje zapewne do wspaniałych właściwości ziela bazylii. W licznych publikacjach cytuje się starą legendę, według której bazylię zbierał sam król, używając do tego złotego sierpa. Inaczej było w starożytnym Rzymie, gdzie nazwa bazylii – Basilescus – odwoływała się do plującego ogniem bazyliszka (potwora przypominającego koguta, z ogonem żmii i oczyma żaby, strażnika skarbów), a ziele traktowane było jako talizman mający chronić przed tą bestią, zwłaszcza jej wzrokiem, który zabijał, stąd do dziś wyrażenie bazyliszkowe spojrzenie, czyli spojrzenie złe , nienawistne).
Za ojczyznę bazylii uznawane są Indie. Roślina znana była też w starożytnej Grecji, w hellenistycznym Egipcie i w państwie rzymskim. Wzmianki na jej temat można znaleźć u Teofrasta (372-287 p.Chr.), Hipokratesa z Kos (460-377 p.Chr.) oraz Dioskoridesa (I w.). Początkowo pisano o bazylii niezbyt pochlebnie: że jest szkodliwa dla żołądka i klarowności moczu. Miała też posiadać zdolność rodzenia skorpionów i szkodliwych insektów… Św. Hildegarda z Bingen przestrzegała przed bazylią twierdząc, że jej wąchanie jest niebezpieczne, a przestrogą miał być przykład pewnego Włocha, któremu od jej wąchania wylągł się srogi robak w mózgu… Dopiero w XVI w. uprawa bazylii została rozpowszechniona w ogródkach przydomowych w krajach Europy Zachodniej, głównie we Francji, Włoszech, Hiszpanii i Niemczech.
W naszych czasach bazylia uprawiana jest zarówno w strefie tropikalnej, jak również w krajach klimatu ciepłego i umiarkowanego Europy, Azji i obu Ameryk.
Jest rośliną jednoroczną, o łodydze wzniesionej, rozgałęzionej. Cała roślina jest gęsto ulistniona, liście ma ogonkowe, w zarysie jajowate, osiąga wysokość do 50 cm. Kwiaty bazylii są drobne, białe lub różowe (w zależności od odmiany), zebrane w nibyokółki na szczytach pędów. Kwitnie od lipca do października, dostarczając użytku pszczołom. Owoce – niełupki są ciemnobrunatne lub czarne. Podczas kiełkowania wydzielają galaretowaty śluz, tworzący ochronną otoczkę. W odpowiednich warunkach wilgotnościowych i termicznych siewki bazylii pojawiają się po 7-10 dniach od siewu nasion.
Rodzaj Ocimum jest bardzo zróżnicowany, obejmuje około 60 gatunków. Największe znaczenie w uprawie ma bazylia pospolita.
Bazylia pospolita uprawiana jest głównie forma o dużych zielonych liściach – charakteryzująca się niezwykle ciekawym bukietem zapachowym olejku eterycznego; bazylia czerwonolistna odmian Dark Opal i Ruffles, dwie odmiany polskiej hodowli Kasia i Wala – o lekko antocyjanowym zabarwieniu liści i łodyg oraz bazylia drobnolistna – O. basilicum Minimum – zwana bazylią grecką, silnie rozgałęziona, gęsto ulistniona, o charakterystycznym kulistym pokroju, osiągająca wysokość 10-20 cm.
W naszych warunkach klimatycznych bazylię można uprawiać z siewu nasion wprost na polu lub z rozsady przygotowanej w szklarni. Badania prowadzone w Katedrze Warzywnictwa Akademii Rolniczej w Szczecinie wykazały, iż lepsze wyniki uzyskuje się przy jej uprawie z rozsady. Przy tej metodzie uprawy nasiona wysiewa się około 20 marca do skrzynek wysiewnych w szklarni. Po 10-14 dniach siewki pikuje się do wielodoniczek o średnicy jednej doniczki 4 cm. W czasie produkcji rozsady uszczykuje się wierzchołki wzrostu nad trzecią parą liści, co wpływa na lepsze rozgałęzienie się roślin, a w rezultacie znacznie zwiększa plon ziela. Rozsadę bazylii sadzimy na polu w drugiej dekadzie maja, w rozstawie 40 x 30 cm. Uprawiając bazylię z siewu wprost na polu, nasiona wysiewa się w połowie maja, w rzędy co 40 cm, stosując normę siewu 6-8 kg·ha-1. Po wschodach stosuje się przerywkę roślin, pozostawiając je w rzędzie co 20-30 cm. Przy zastosowaniu osłon z folii perforowanej lub włókniny polipropylenowej, siew można rozpocząć już około 25 kwietnia. Uprawiając bazylię na zbiór pęczkowy (całe rośliny wysokości 12-15 cm, wyrywane z korzeniami), siew nasion można kontynuować aż do połowy lipca, uzyskując w ten sposób plon świeżego ziela aż do września.
Olejek Oleum Basilici jest głównym składnikiem czynnym surowca bazylii. Ma lekko żółtawe zabarwienie i silny korzenny zapach. Jego zawartość w suchym zielu wynosi 0,5-1,5%, zaś w świeżym 0,02-0,51%. W olejku występuje metylochawikol – do 60%, L-linalol – do 40%, eugenol – do 40%, cineol – do 2,5%, metylocjamid – do 15%, terpen olefinowy. Poza olejkiem surowiec zawiera związki garbnikowe (ok. 5%), saponiny (ok. 0,13%), glikozydy, substancje mineralne (ok. 9%) – zwłaszcza potasu, fosforu, magnezu i wapnia.
W lecznictwie bazylia ceniona jest ze względu na swoje działanie rozkurczowe i wiatropędne. Ponadto wykazuje właściwości przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Stosowana jest w łagodnych zaburzeniach trawiennych, zwłaszcza u osób starszych i dzieci. Olejek bazyliowy jest wykorzystywany w aromaterapii jako środek działający pobudzająco i wzmacniająco przy zmęczeniu psychicznym i umysłowym; przeciwbólowo przede wszystkim przy bólach głowy, stawów i nerwobólach. Posiada też właściwości odstraszania komarów i przeciwdziała świądowi po ukąszeniu przez te owady.
Jako roślina przyprawowa bazylia ceniona jest na całym świecie.
W kuchni można ją stosować zarówno w stanie świeżym, jak i po wysuszeniu. Doskonale komponuje się zarówno z daniami mięsnymi, jak i warzywnymi, a wśród przypraw z pietruszką, rozmarynem, lebiodką, tymiankiem, szałwią i szafranem.
Bazylia jest przyprawą posiadającą nieoceniony smak i zapach, który bardzo dobrze się zachowuje po zamrożeniu i zakonserwowaniu w oleju. Do mrożenia zbiera się liście z młodych roślin (15-20 cm wysokości) i zamraża w pojemnikach lekko skropione olejem roślinnym lub w kostkach lodu. Utrwalając aromat bazylii w oliwie, tnie się liście na małe kawałki, napełnia nimi szklane naczynie i zalewa octem winnym lub olejem, aby były przykryte na wysokość palca. Naczynia pozostawia się na okres 3 tygodni w ciemnym miejscu, od czasu do czasu wstrząsając. Po tym okresie olej lub ocet przecedza się przez gęste sitko lub gazę i wlewa do ozdobnych butelek.