BORÓWKA CZARNA – BORÓWKA CZERNICA
Vaccinium myrtillus
Choć owoce borówki czarnej stanowią przysmak już od czasów prehistorycznych, pierwsze zapisy mówiące o jej leczniczych właściwościach pochodzą dopiero z XVI stulecia.
Należy do rodziny wrzosowatych Ericaceae – to gatunek występujący pospolicie w północnej i środkowej Europie, Ameryce Pn. i w Azji. W Polsce spotykamy ją na obszarze całego kraju, także w górach, aż do wysokości 1800 m n.p.m. Mała krzewinka o wysokości 15-30 cm, o cienkich liściach, pojedynczych kwiatach w kątach liści, o koronie czerwonawozielonej lub zielonawobiałej, kwitnąca od kwietnia do czerwca, tworzy poszycie leśne w borach sosnowych i świerkowych, na glebach wilgotnych i kwaśnych.
Surowiec: W dawnych czasach suszone owoce i liście zalecano na różne dolegliwości, takie jak szkorbut (wywołany niedoborem witaminy C), infekcje dróg moczowych i kamica nerkowa. Borówka czarna jest krzewinką z rodziny wrzosowatych (Ericacae) rosnącą w lasach i na bagnach północne Europy. Spotyka się ją również w zachodniej Azji i w północnoamerykańskich Górach Skalistych. Leczniczym składnikiem dojrzałych owoców są przede wszystkim antocyjany. Współczesne wyciągi z borówki czarnej zawierają najczęściej duże ilości tych związków. W lecznictwie stosowany jest owoc borówki czarnej – Myrtilli fructus oraz liść borówki czarnej – Myrtilli folium
Działanie: Borówka czarna zawdzięcza lecznicze właściwości przede wszystkim antocyjanom, głównym składnikom tej rośliny, które są silnymi przeciwutleniaczami. Substancje te zapobiegają uszkodzeniu komórek organizmu przez wolne rodniki.
Główne korzyści: Wyciąg z borówki czarnej jest jednym z najważniejszych środków zielarskich pozwalających utrzymać dobry wzrok i leczących różne choroby oczu. Pomaga siatkówce, części oka reagującej na światło, przystosować się do ciemności i światła. Jest ponadto szeroko stosowany w leczeniu ślepoty nocnej i osłabienia wzroku, wynikającego z wrażliwości na światło dzienne. Wzmacnia też maleńkie naczynia krwionośne, zwane naczyniami włosowatymi, dzięki czemu ułatwia dopływ utlenowanej krwi do oczu. Dlatego może odgrywać znaczącą rolę w zapobieganiu i leczeniu zwyrodnień siatkówki (retynopatii) Borówka czarna jest stosowana w leczeniu 2 schorzeń, będących najczęstszą przyczyną utraty wzroku u osób starszych: zwyrodnienia plamki żółtej, która jest postępującą chorobą środkowej części siatkówki, oraz zaćmy, polegającej na zmętnieniu soczewki oka. Wiadomo też, że borówka czarna wzmacnia kolagen, białko stanowiące podstawę zdrowej tkanki łącznej. Dlatego może okazać się cennym środkiem zapobiegającym i leczącym jaskrę, chorobę wywołaną przez zbyt wysokie ciśnienie śródgałkowe.
Inne działania: Ponieważ występujące w borówce czarnej antocyjany poprawiają krążenie krwi w naczyniach włosowatych i większych naczyniach krwionośnych, wyciągi z niej mogą pomagać osobom o złym krążeniu w kończynach. Są one zalecane cierpiącym na żylaki oraz zmniejszają bóle i pieczenie wywoływane przez hemoroidy. Jest to szczególnie ważne w ciąży, kiedy obie te dolegliwości są wyjątkowo uciążliwe. Osoby, którym często zdarzają się wylewy podskórne, też mogą skorzystać z dobroczynnego wpływu borówki czarnej na naczynia włosowate. Choć konieczne są dalsze badania, istnieją pewne dowody na to, że borówka czarna może być stosowana w leczeniu innych chorób. W wyniku badań ustalono, że długotrwałe zażywanie wyciągu z tej rośliny poprawia wzrok u krótkowidzów. Nie wiadomo jednak, jaki jest tego mechanizm. Wstępne wyniki badań przeprowadzonych u kobiet wykazały, że borówka czarna pomaga łagodzić objawy dolegliwości miesiączkowych, ponieważ antocyjany zmniejszają napięcie mięśni gładkich, w tym również mięśni macicy. Badania prowadzone na zwierzętach wskazują natomiast na skuteczność zawartych w borówce czarnej antocyjanów w leczeniu wrzodów przewodu pokarmowego.
Skutki uboczne: Wyciąg z borówki czarnej stosowany w dawkach leczniczych jest zupełnie nieszkodliwy i nieznane są jakiekolwiek działania uboczne, nawet w przypadku długotrwałego stosowania.
Dawkowanie: Zwykle stosuje się od 40 do 160 mg wyciągu z borówki czarnej 2 lub 3 razy dziennie. Mniejsze dawki zaleca się przede wszystkim w przypadku długotrwałej terapii oraz profilaktycznie, żeby zapobiec zwyrodnieniu plamki żółtej. Większe dawki, do 320 mg dziennie, powinny zażywać osoby chore na cukrzycę.
Sposób użycia: Wyciąg z borówki czarnej można przyjmować podczas jedzenia, między posiłkami lub na czczo. Nie odnotowano żadnych objawów ubocznych u kobiet ciężarnych i karmiących piersią. Nieznane są też jakiekolwiek nie pożądane interakcje z lekami dostępnymi na i bez recepty.
Kompleks antocyjanów
wykazujących różnorodne właściwości farmakologiczne i związane z tym różne kierunki działania. Jednym z ważniejszych jest poprawa przepływu krwi w naczyniach żylnych, szczególnie kapilarnych, oraz zwiększanie ich szczelności. W badaniach na szczurach stwierdzono, że antocyjany czernicy chronią ściany żył i kapilar przed wzrostem przepuszczalności, powodowanym przez nadciśnienie. Może to być wynik hamowania aktywności elastazy ? enzymu proteolitycznego, powodującego degradację włókien kolagenowych ścian naczyń. W innym badaniu antocyjany czernicy dwukrotnie silniej niż rutyna zmniejszały przepuszczalność naczyń, indukowaną chloroformem u królików i szczurów. Podane dożylnie chomikom syryjskim, poprawiały przepływ krwi, szczególnie w naczyniach kapilarnych mięśni szkieletowych i skóry. Także u chomików syryjskich zmniejszały uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych, powstałe w wyniku niedokrwienia i reperfuzji, powodując zmniejszenie adhezji leukocytów do ścian naczyń, działając ochronnie na endotelium i poprawiając przepływ krwi w kapilarach. W badaniach wpływu antocyjanów czernicy na naczynia wieńcowe, izolowane z serc świń, stwierdzono, że powodują one rozkurcz naczyń wieńcowych, nawet w bardzo niskich stężeniach, zapobiegając zmniejszeniu relaksacji naczyń (powodowanemu przez negatywny wpływ wolnych rodników tlenowych).
W cukrzycy
Zwiększanie przepuszczalności ścian kapilar i różnego rodzaju zaburzenia krążenia obserwowane są u diabetyków oraz u zwierząt z eksperymentalnie wywołaną cukrzycą. Dobrym sposobem zapobiegania powikłaniom powodowanym przez tę chorobę może być stosowanie owoców czarnej jagody. Skuteczność wyciągu z tego surowca w hamowaniu rozwoju wczesnych stadiów retinopatii (słabszą wprawdzie niż trokserutyny) wykazano w badaniach na szczurach. W innej pracy stwierdzono, że antocyjany borówki czernicy zmniejszały przenikanie albumin przez ściany kapilar i zapobiegały uszkodzeniu śródmiąższowych naczyń limfatycznych u szczurów, z doświadczalnie wywołaną cukrzycą. Długoterminowe podawanie preparatu antocyjanowego cofało już istniejące, spowodowane przez cukrzycę zmiany w przepuszczalności kapilar.
Działanie przeciwwrzodowe
Znane jest także hamowanie powstawania wrzodów żołądka i dwunastnicy, indukowanych przez kwas octowy, etanol, stres, niesterydowe leki przeciwzapalne u zwierząt doświadczalnych ? przez podawanie wyciągu z czarnych jagód.
Aktywność przeciwutleniająca
Wiele prozdrowotnych działań antocyjanów borówki czernicy jest warunkowanych przez ich wysoką aktywność przeciwutleniającą. Wyciąg z owoców borówki w badaniach in vitro chronił frakcję LDL cholesterolu przed utlenieniem, w stężeniu 15-20 ?g/ml, redukując powstawanie nadtlenków lipidów. Silne działanie antyoksydacyjne antocyjanów czernicy warunkowało hamowanie całego szeregu reakcji utleniania, powodowanych przez stres oksydacyjny, prowadzących do zmian degeneracyjnych w układzie dopaminergicznym, wiązanych z patogenezą choroby Parkinsona. W hodowli szczurzych hepatocytów antocyjany czernicy, w stężeniu 500 ?g/ml, działały cytoprotekcyjnie, chroniąc przed uszkodzeniami powodowanymi przez wolne rodniki, generowane przez alkohol allilowy. Także z silną aktywnością antyoksydacyjną antocyjanów borówki czernicy wiąże się najsilniejsze, wśród badanych 10 wyciągów z owoców jagodowych, hamowanie wzrostu komórek ludzkiej leukemii HL 60 i raka jelita grubego HCT 116 oraz indukowanie apoptozy w tych komórkach.
Czarne jagody mogą się stać cennym lekiem w prewencji chorób, w których patogenezie ma udział stres oksydacyjny.
Zaburzenia wzroku
Antocyjany borówki czernicy mają obecnie największe znaczenie w leczeniu i prewencji zaburzeń wzroku. To także wiąże się w pewnym stopniu z ich aktywnością antyoksydacyjną. Powstawanie katarakty i degeneracja plamki żółtej są głównymi przyczynami pogarszania ostrości wzroku i ślepoty u osób starszych. W patogenezie tych zmian istotną rolę mają uszkodzenia powodowane przez wolne rodniki. W badaniach na szczurach, narażonych na działanie wolnych rodników, po 3 miesiącach stwierdzono u 70% zwierząt kataraktę i zmiany degeneracyjne w plamce żółtej. Podawanie zwierzętom wyciągu z owoców borówki czernicy zapobiegało całkowicie występowaniu zmian w rogówce i plamce żółtej. Wykonano wiele badań klinicznych efektywności terapeutycznej wyciągów antocyjanowych z owoców borówki czernicy, ale tylko jedno, z udziałem 51 pacjentów, dotyczyło wpływu tego leku na rozwój katarakty starczej u ludzi. Wyciąg z czarnych jagód, przyjmowany z witaminą E przez cztery miesiące, powodował hamowanie rozwoju zmian, a nawet obserwowano zmniejszenie zmętnienia rogówki. Niekontrolowane wprawdzie i dość słabe metodologicznie badania wskazywały także na poprawę wrażliwości siatkówki i zwiększenie pola widzenia u pacjentów z krótkowzrocznością i jaskrą ? w wyniku leczenia antocyjanami czernicy przez 6 miesięcy. Badanie kliniczne z randomizacją, podwójnie ślepą próbą i kontrolą placebo, z udziałem 40 pacjentów z retinopatią spowodowaną przez cukrzycę lub nadciśnienie, wykazały skuteczność preparatu Myrtocyan (wyciąg z czarnych jagód, zawierający 25% antocyjanów), stosowanego przez miesiąc, i poprawę u 77-90% leczonych pacjentów (stwierdzoną badaniami angiograficznymi). Podobne wyniki uzyskano u pacjentów z wczesnym stadium retinopatii cukrzycowej, podając Myrtocyan przez 12 miesięcy. Ten sam preparat, podawany 30 zdrowym ochotnikom, hamował agregację płytek krwi, indukowaną przez kolagen i ADP.
Na zaburzenia krążenia
Liczne prace kliniczne potwierdziły korzystny wpływ na krążenie obwodowe ? u pacjentów z zaburzeniami krążenia żylnego ? różnych preparatów antocyjanów borówki czernicy. Preparat flawonoidowy Colladen, zawierający wyciągi z nasion winogron, owoców borówki czernicy i żurawiny błotnej, zmniejszał zatrzymywanie wody u kobiet w okresie przedmiesiączkowym i poprawiał stan nóg, usuwając uczucie ich ciężkości.