Zielnik

CZĄBER OGRODOWY
Satureja hortensis L.

To bardzo znana i ceniona rośliną przyprawowa. Jego właściwości lecznicze, mimo iż znane równie długo jak aromatyczne, wciąż są przedmiotem prac badawczych. Wyniki badań ostatnich lat dowodzą wielokierunkowego działania tej rośliny; co szczególnie ważne, podejmują próby wyjaśnienia, które składniki są odpowiedzialne za aktywność surowca.
Cząber ogrodowy jest aromatyczną rośliną z rodziny Lamiaceae (syn. Labiatae, jasnotowate, wargowe), roczną lub ozimą, dorastającą do 25-30 cm. Posiada silnie rozgałęzioną łodygę, często fioletowo nabiegłą i pokrytą krótkimi włoskami. Liście ustawione są naprzeciwlegle, łopatkowate lub lancetowate, do 3 cm długości i 3-4 mm szerokości, całobrzegie, gruczołowo punktowane. Roślina wytwarza drobne kwiaty 5-krotne; korona o krótkiej rurce zrosłopłatkowa, dwuwargowa, biała lub różowa z czerwonymi plamkami na szyjce, kielich dzwonkowaty o pięciu ząbkach. Kwiaty zebrane są w jednostronnych szczytowych kłosach pozornych, zbudowanych z niby-okółków. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery szarobrunatne, jajowate rozłupki.
Pierwotny obszar występowania S. hortensis to prawdopodobnie wschodnie rejony Morza Śródziemnego oraz tereny nad Morzem Czarnym. Uprawiany był od dawna i obecnie zadomowiony jest na pozostałych obszarach wokół Morza Śródziemnego, w Europie Środkowej, Azji zachodniej i południowej, także w Ameryce Północnej i w Afryce południowej.

Olejek eteryczny jest najlepiej poznanym zespołem związków … czytaj więcej »

CYNAMONOWIEC CEJLOŃSKI

Cinnamomum zeylanicum Blume

To wiecznie zielone, niewysokie  drzewo z rodziny wawrzynowatych (Lauraceae). Występuje przede wszystkim na Cejlonie (Sri Lanka), Wyspach Seszelskich, Madagaskarze i Mauritiusie. Tam też jest uprawiany. Osiąga wysokość do 12 m. Jego kora jest gruba, gładka, szarobrunatna, na przekroju czerwonawa. Liście jajowate do jajowatolancetowatych, o długości około 18 cm, całobrzegie, skórzaste, błyszczące i zielone. Wonne, białożółte kwiaty, zebrane są w wiechy osadzone w kątach liści. Owocem cynamonowca jest niebieskawa, aromatyczna, jednonasienna jagoda.

Wysuszona kora młodych pędów, pozbawiona korka i części kory pierwotnej, jest powszechnie znaną przyprawą, zwaną cynamonem lub cynamonem cejlońskim. Polskie określenie cynamon wywodzi się z łacińskiego cinnamomum, które wcześniej zapożyczono z greckiego (kinnamomon). Według wielu przypuszczeń, pierwotnym źródłem tego słowa był język starohebrajski (qinnämöm) lub, zdaniem innych badaczy, język wczesnomalajski. Współcześnie w Indonezji i na Malajach cynamon określany jest jako „słodkie drewno”, czyli kayu manis.

Cynamon jest jedną z najstarszych przypraw korzennych, o słodkawym smaku i bardzo przyjemnym zapachu. Wzmaga apetyt i ułatwia trawienie. Obecnie stosowany jest głównie jako przyprawa do deserów, słodyczy, ciast, pierników, konfitur, herbat, kawy, potraw mlecznych, kompotów, marynat, ponczu, różnego rodzaju nalewek i grzanego wina. Mielony cynamon dodawany jest do słodkich pieczonych puddingów i niektórych dań z mięsa i ryb. Kora cynamonowa jest przyprawą powszechnie stosowaną w cukiernictwie, w przemyśle winiarskim i wódczano-likierniczym.

W lecznictwie stosowane są kora cynamonowca oraz olejek cynamonowy. Kora zawiera do 4% olejku, garbniki, cukry i związki śluzowe. Wyciągi z kory są stosowane w dolegliwościach trawiennych, przy braku … czytaj więcej »

Wanilia
Vanilla
wanilia płaskolistna Vanilla planifolia
wanilia wspaniała Vanilla pompona
wanilia Tahiti Vanilla tahitensis

Największe znaczenie ma wanilia płaskolistna. Gatunek ten pochodzi z Meksyku, Panamy i Wysp Antylskich. Jest pnączem osiągającym w stanie dzikim długość do 25 m (w uprawie 5-10 m).
Czepia się drzew za pomocą korzeni powietrznych, wyrastających na boku łodygi. Jest epifitem, żywi się składnikami pokarmowymi z obumarłych pni i kory drzew. Łodygę ma cylindryczną, mięsistą; liście błyszczące, duże, siedzące, na szczycie zaostrzone. Kwiaty ma dekoracyjne, barwy biało ożółtej,  zebrane po 15-20 w kwiatostany.
Owocem wanilii jest przypominająca strąk torebka, nazywana popularnie laską wanilii, osiągająca długość 15-25 cm i szerokość 4-8 mm, wypełniona dużą ilością bardzo drobnych nasion.

Wanilia W stanie świeżym owoce są bez zapachu, poddane fermentacji nabierają ciemnobrązowej barwy i charakterystycznego aromatu. Na jednej roślinie znajduje się około 50 owoców.

Wanilia kwitnie obficie wszędzie tam, gdzie zapewnione są odpowiednie warunki jej wzrostu, przede wszystkim wysoka temperatura i wilgotność powietrza. Kwitnienie roślin rozmnażanych wegetatywnie rozpoczyna się po 2-3 latach i trwa około 2-3 miesiące. Kwiaty wanilii posiadają organy żeńskie i męskie, odseparowane od siebie membraną. Zapylenie kwiatów następuje dzięki występującym w Ameryce Środkowej małym pszczołom z rodzajów Melipona i Trigona oraz dzięki kolibrom. W innych częściach świata stosuje się sztuczne zapylanie kwiatów wanilii. Kwiat wanilii rozkwita w nocy i musi być zapylony w ciągu 6-14 godzin.
Czynność zapylania jest więc dość trudna i pracochłonna. Na plantacji kontroluje się każdą roślinę za pomocą małego bambusowego szpikulca i przenosi się pyłek na znamię słupka kwiatu, zapewniając jego zapylenie. Zapyla się jak najwięcej kwiatów, aby na … czytaj więcej »

BAZYLIA POSPOLITA
Ocimum basilicum L.

Bazylia znana jest w Polsce pod nazwą bazylia wonna, bazylek ogrodowy, balsam, bazyliszka polska. Jest rośliną z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) i jedną z najciekawszych przypraw kuchennych.
Niezwykła jest etymologia samej nazwy. Dość przypomnieć, że greckie słowo basileús oznacza króla. Bazyleus to cesarz bizantyjski. Jego żona to bazylissa (słowo znane w polskiej kulturze z dramatu Bazylissa Teofanu Tadeusza Micińskiego). Współcześnie znamy słowo „bazylika”, które oznacza świątynię „królewską” – większą i znaczniejszą od zwykłego kościoła. Krótko mówiąc, nasze ziele ma w nazwie atrybuty wielkości, królewskości, pochodzące od greckiego słowa basíleios (królewski). Nazwa nawiązuje zapewne do wspaniałych właściwości ziela bazylii. W licznych publikacjach cytuje się starą legendę, według której bazylię zbierał sam król, używając do tego złotego sierpa. Inaczej było w starożytnym Rzymie, gdzie nazwa bazylii – Basilescus – odwoływała się do plującego ogniem bazyliszka (potwora przypominającego koguta, z ogonem żmii i oczyma żaby, strażnika skarbów), a ziele traktowane było jako talizman mający chronić przed tą bestią, zwłaszcza jej wzrokiem, który zabijał, stąd do dziś … czytaj więcej »

MAJERANEK OGRODOWY
Origanum majorana L.

Majeranek znany też jest pod nazwą majeran, majoran ogrodowy, kiełbaśnik, kołdunowe ziele.

W naszych warunkach klimatycznych jest rośliną jednoroczną, osiągającą wysokość około 30 cm. W klimacie cieplejszym, sprzyjającym zimowaniu roślin, występuje jako roślina dwuletnia lub wieloletnia krzewinka, osiągająca wysokość do 1 m. Majeranek jednoroczny posiada łodygi wzniesione, silnie rozgałęzione, w dolnej części drewniejące. Cała roślina jest gęsto ulistniona. Drobne owalne listki pokryte są gęstym owłosieniem. Kwiaty barwy białej skupione są w gęsto zbite, główkowate kwiatostany, zebrane na szczytach pędów. Okres kwitnienia roślin przypada na lipiec i sierpień. Majeranek wytwarza wiązkowy system korzeniowy, o średnim zasięgu. Owocem jest rozłupnia, rozpadająca się na cztery rozłupki barwy jasnożółto-brunatnej, długości do 1 mm, gładkie. Cała roślina odznacza się silnym, specyficznym aromatem. Należy do cennych roślin miododajnych, chętnie nawiedzanych przez pszczoły.

Majeranek wyróżnia się dużą ilością form i ekotypów. Wśród form europejskich rozróżnia się dwie podstawowe, tzw. majeranek francuski (liściowy) – charakteryzujący się licznymi pędami i gęstym ulistnieniem, intensywnie zieloną barwą i długim okresem wegetacji – oraz majeranek niemiecki (kwiatowy), o dużej ilości kwiatów, mniej licznych pędach i gęstym kutnerowatym owłosieniu, które nadaje roślinom barwę zielonkawoszarą. Do uprawy w Polsce zaleca się odmianę Miraż – hodowli Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu.

Ojczyzną majeranku są obszary od Indii, poprzez Półwysep Arabski, aż po Egipt i Libię. Zdziczały i zadomowiony, występuje w pozostałych krajach śródziemnomorskich. W Europie jest rośliną powszechną w uprawie, występuje zarówno w ogrodach przydomowych i działkowych, jak i na typowych plantacjach towarowych. Popularna jest uprawa w doniczkach na parapetach okiennych, werandach i balkonach.
Majeranek znany jest od starożytności jako przyprawa i lek. W Egipcie uprawiany był jako „latorośl Ozyrysa”. W Grecji i Rzymie używano go do wyplatania wieńców i nacierano nim włosy, a w Indiach był uważany za roślinę świętą. W okresie średniowiecza wierzono, że chroni on człowieka przed … czytaj więcej »

TYMIANEK POSPOLITY
Thymus vulgaris L.

Tymianek znany jest też pod nazwą macierzanka tymianek, włoska macierzanka, tymianek ogrodowy. Jest to wiecznie zielony półkrzew o wysokości 20-50 cm. Pędy ma liczne, rozgałęzione, dołem drewniejące. Liście drobne, krótkoogonkowe, szarozielone, od spodu sinawe, ułożone naprzeciwlegle. Główkowate kwiatostany, złożone z nibyokółków drobnych, różowych lub fioletowych kwiatów, zebrane są na szczytach pędów. Kwitnie od końca maja do końca czerwca. Tymianek tworzy cienki korzeń palowy, rozgałęziony i drewniejący. Owoc to poczwórna rozłupnia, zawierająca nasiona typu orzeszki, o jasnobrunatnej barwie, długości 0,7-1 mm. Roślina odznacza się silnym, tymolowym zapachem. Tymianek należy do cennych roślin miododajnych, chętnie oblatywanych przez pszczoły.

Jest to jedna z najstarszych roślin leczniczych. Nazwa wywodzi się od greckiego słowa thýmon (łac. thymum). Jego znaczenie mogło być związane ze składaniem ofiar dymnych lub po prostu z kadzidłem. Grecy używali ziela tymianku jako kadzidła, jako przyprawy i w celach leczniczych. Pachnie tymiankiem… Tak żartobliwie mówiono o pisarzach greckich, reprezentujących styl attycki. W dialogu „Krytiasz” Platon opisuje wylesione i zerodowane wzgórza Attyki jako „pachnące tymiankiem i innymi ziołami [...] pastwiska dla pszczół”. Miód tymiankowy jest szczególnie ceniony w niektórych chorobach, zwłaszcza górnych dróg oddechowych. W Egipcie używano tymianku do balsamowania zwłok i dodawano do kadzidła. Hipokrates zaliczył tymianek do leków moczopędnych. Wzmianki znajdujemy również w dziełach Teofrasta, Dioskuridesa i Galena. Św. Hildegarda z Bingen zaleca tymianek jako środek, który „rozgrzewa i osusza, a gdy ktoś dobrych ziół i przypraw doda, przez swoje ciepło i swą moc zgniliznę bolących wrzodów odejmuje [...]. Wziąć cały tymianek, razem z zawisłą nad nim ziemią, uwarzyć i przyrządzić zeń kąpiel na poty. Tak często czyniąc, sprawić można, że ciepło i suchość ziela wespół z suchą zagrzaną wprzódy wspomnianą ziemią złe soki umniejszy, chyba że się to Bogu nie spodoba”…
W różne rejony Europy tymianek został przeniesiony prawdopodobnie przez Rzymian. W Anglii już w XI w. istniały jego uprawy. Rzymscy żołnierze zażywali kąpieli w naparze z ziela tymianku w celu nabrania tężyzny fizycznej, był on bowiem symbolem męstwa i odwagi. W średniowieczu haftowano gałązki tymianku na podarunkach dla rycerzy. Niektórzy średniowieczni znawcy zielarstwa zalecali tymianek jako … czytaj więcej »