Zielnik

ZŁOCIEŃ MARUNA
Chrysanthemum
Lecznicze właściwości ziela złocienia maruny odkryto już w starożytności. W medycynie ludowej wielu krajów stosowano je powszechnie w postaci naparów jako lek na gorączkę, zaburzenia trawienne lub choroby stawów. Obecnie złocień maruna stosowany jest powszechnie w leczeniu migreny – jego skuteczność potwierdziły badania kontrolowane, podjęte przez klinikę migrenową w Londynie. Preparaty roślinne sporządzone na bazie złocienia maruny, w przeciwieństwie do farmaceutyków syntetycznych, nie powodują skutków ubocznych (nawet przy długotrwałym stosowaniu), a przy tym skutecznie łagodzą ból migrenowy i objawy towarzyszące, jak na przykład nudności czy światłowstręt; zmniejszają także częstotliwość napadów choroby.

ŚWIETLIK ŁĄKOWY
Euphrasia rostkoviana
Rozświetla łąki i pastwiska, jakby ktoś porozpalał na nich tysiące świeczek. Mówi się o nim także ptasie oczko, bo białe kwiatki, oprócz fioletowych prążków, mają żółtą plamkę przypominającą oko. A może nazwę bierze stąd, że jak żadne inne ziele, lecząc oczy – rozświetla wzrok?
Świetlik jest pasożytem, pasożytuje na korzeniach niektórych roślin łąkowych. Ponieważ nie posiada rozgałęzionych korzeni, łatwo go z ziemi wyrwać. Ziele świetlika zbiera się w okresie pełnego kwitnienia – od czerwca do września. Zawiera substancje żywiczne, garbniki, kumarynę, aukubinę, rozmaite kwasy, flawonoidy, sole mineralne, zwłaszcza sporo związków miedzi, magnezu, manganu. Nie zawiera związków trujących i może być stosowany bez obaw przez dłuższy czas. Ma działanie przeciwzapalne i dezynfekujące. Medycyna ludowa od dawna zaleca świetlik do przemywań i okładów w chorobach oczu oraz do płukania gardła, a wewnętrznie przy zaburzeniach trawiennych i kłopotach z wątrobą, żołądkiem, a także w przypadku niskiego ciśnienia.
Ciepłe okłady ze świetlika są również pomocne w kurczach powiek, w jęczmieniu (przy częstych jęczmieniach zielarze zalecają przemywanie. Wodny wyciąg z ziela świetlika stosuje się w stanach zapalnych oczu. do których należą: zapalenie brzegów powiek, zapalenie skóry powiek, zapalenie spojówek, oraz tzw. wiosenne zapalenie spojówek. Przy częstych jęczmieniach zielarze zalecają przemywanie oczu odwarami ze świetlika zmieszanego w równych częściach z kwiatami nagietka i rumianku, pomaga również przy zmęczeniu wzroku spowodowanym długą pracą przy komputerze,czytaniem itp. Ziele wywiera korzystne działanie przy schorzeniach siatkówki oka i przy nadciśnieniu – dlatego zalecenia, aby stosować świetlik jednocześnie zewnętrznie i wewnętrznie, posiadają uzasadnienie. Warto zaznaczyć, że okulistyczne działanie świetlika ustaje po roku od zebrania i to bez względu na sposób jego przechowywania.
Płukanka do oczu:
Łyżeczkę świetlika zaparzyć w szklance wrzącej wody i przecedzić dwukrotnie przez bardzo gęstą gazę. Ciepły napar wlać do miski, tak aby można było zanurzyć najpierw jedną, potem drugą połowę twarzy, a każde oko mogło swobodnie mrugać co najmniej przez 1-2 minuty.
Napar:
Łyżeczkę suszonych ziół zalać szklanką wrzącej wody i odstawić do naciągnięcia na 10 minut. Pić 3 razy dziennie po szklance między posiłkami.
Odwar:
3 łyżki ziela na 2 szklanki wody. Gotować 5 min, przecedzić. Stosować do przemywania oczu i do okładów.
Okłady:
3 łyżki ziela moczyć 20 min w 1/5 l gorącej wody. Ciepłe okłady stosować kilka razy dziennie po 10 – 15 min.

ŚLAZ DZIKI
Malva sylvestris
Rośnie przy drogach, na starych śmietniskach. na pryzmach kompostu, ale tylko na lepszej i niekwaśnej ziemi. W Polsce pospolity. Kwiaty nie mają zapachu, smak zaś słabo śluzowaty. Kwitnie od maja do września.

Substancje zawarte w roślinie to śluz, glikozydy antocyjanowe, garbniki. Działanie kwiatu uwarunkowane jest przede wszystkim obecnością śluzu – napar działa więc zmiękczająco, osłaniające i powlekające. Pije się go w nieżytach przewodu pokarmowego, wrzodach żołądka i dwunastnicy, nerwicy żołądka, zapalnych stanach gardła i migdałków, napadowym kaszlu. Zewnętrznie na okłady we wrzodach, oparzeniach, do płukania i przemywania w stanach zapalnych jamy ustnej i zapaleniu spojówek. Wielu zielarzy na te dolegliwości poleca całe ziele. Warto pamiętać, że kwiat ślazu jest doskonałą domieszką do wszelkich ziółek płucnych.

Napar

2 łyżeczki ziela zalać ćwierć litra zimnej wody, pozostawić na pół godziny. Pić 1 – 3 filiżanki dziennie po podgrzaniu lub stosować do płukania przy zapaleniu jamy ustnej i gardła.

SZAŁWIA LEKARSKA
Salvia officinalis
Nazwa tej rośliny pochodzi od łacińskiego salvus, co oznacza “zdrowy” lub od słowa salvo – “leczyć”, “ratować”. Antyseptyczne właściwości szałwii wykorzystywano już w starożytności – za jej pomocą leczono trudno gojące się rany. Uważano także, że szałwia jest lekiem przywracającym pamięć osobom starszym, dlatego też często sadzono tę roślinę jako symbol pamięci.

Dzisiaj, w nowoczesnej fitoterapii, szałwię stosuje się w nieżytach błony śluzowej żołądka – jako lek ściągający i przeciwzapalny oraz w nieżytach oskrzeli jako lek wykrztuśny. Używa się jej także zewnętrznie w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła jako leku dezynfekującego i osłaniającego. Szałwia wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, wiatropędne i przeciwpotne.

ROZMARYN DZIKI – BAGNO ZWYCZAJNE
Ledum palustre
Surowiec: Ziele bagna zwyczajnego – Herba ledi palustris
Skład chemiczny: Olejeki eteryczne, flawonoidy, garbniki, arbutyna, kwas ursolowy, tarakserol.
Zastosowanie: Ziele bagna stosuje się przeciw astmie, wykrztuśnie, przeciw kokluszowi, krztuścowi, ma działanie p/reumatyczne, drażniące skórę. Zewnętrznie stosuje się do płukania jamy ustnej przy bólu zębów.

Ma również zastosowanie jako środek owadobójczy na pluskwy, wszy i mole.

RUMIANEK POSPOLITY
Chamomilla recutita , Matricaria chamomilla
W przeciwieństwie do rumianu szlachetnego, jest rośliną jednoroczną. Wysokością i budową przypomina rumian szlachetny, lecz ma łodygę gładką (nie owłosioną), nieco mniej rozkrzewioną, a liście o jeszcze węższych odcinkach. Koszyczki kwiatowe mają bardziej stożkowaty, wysoki “środek” z żółtych kwiatów rurkowatych, a “płatki” języczkowate, białe, są podczas przekwitania silniej odgięte w dół. Rumianek ten łatwo odróżnić od innych, mniej wartościowych gatunków, po tym, że “środek” jest wewnątrz pusty, co łatwo stwierdzić po przekrojeniu koszyczka wzdłuż. Kwitnie od maja do lipca. Cała roślina odznacza się miłym, silnym aromatem, w odróżnieniu na przykład od rumianku psiego, który pachnie raczej nieprzyjemnie, i od rumianku bezwonnego. Rumianek pospolity rośnie najczęściej przy drogach, na pastwiskach i ugorach, głównie o glebach gliniastych, a zwłaszcza wapiennych. Jako roślina lecznicza, rumianek cieszył się z dawien dawna dużą sławą. W Europie Północnej poświęcano go bogu słońca, które przypomina kształtem, a ponieważ był to bóg potężny, więc i moc tej rośliny miała być wielką. Uważano, że rumianek leczy nie tylko ludzi i zwierzęta, ale i rośliny rosnące w pobliżu. W średniowieczu zalecano zbierać go na św. Jana, a więc wtedy, gdy noc jest najkrótsza. Do dziś należy do najpopularniejszych i bezpiecznych w użyciu ziół. starajmy się, więc zaopatrzyć w rumianek, i to zgodnie ze starymi zaleceniami – na początku lata. Surowiec zielarski stanowią koszyczki kwiatowe. Najlepiej zbierać je świeżo rozwinięte, gdy kwiaty języczkowate jeszcze nie zwisają. Koszyczki ucina się z kawałkiem (do 2 cm) szypułki i rozpostarte cienką warstwą suszy w temperaturze otoczenia. Suszenie w piekarniku jest raczej niepożądane. Jednakże surowiec powinien schnąć możliwie szybko, aby zachować charakterystyczny zapach, a białe “płatki” nie zbrunatniały.

Rumianek z powodu zapachu nazywany były przez starożytnych Greków ” ziemnym jabłkiem”; dla Anglików stanowił “maythen”, jedno z dziewięciu świętych ziół ofiarowanych światu przez boga WODEN.

Rumianek jest jedną z najbardziej znanych roślin leczniczych; stosowano go już w starożytnym Egipcie. Tam też uważano go powszechnie za kwiat boga słońca, ze względu na właściwości obniżające gorączkę.
Wcześniej nazywano go też Marticaria – nazwa ta mówiła o roli tej rośliny w leczeniu chorób kobiecych. Dzisiaj rumianek najczęściej stosuje się do leczenia różnego rodzaju schorzeń przewodu pokarmowego, np. jego stanów zapalnych, jak i dolegliwości pęcherza moczowego. Rumianek także reguluje trawienie i pobudza apetyt.
W stanach skurczowych jelita grubego stosuje się go jako środek rozkurczający i wiatropędny. Pomocniczo może być stosowany w bolesnym miesiączkowaniu, a zewnętrznie w stanach zapalnych jamy ustnej, gardła, skóry – jako lek przeciwzapalny i osłaniający.

Rumianek pobudza wydzielanie soku żołądkowego i reguluje fermentację jelitową; działa też bakteriostatycznie.

Zastosowanie:

dla zdrowia

Rumianek pospolity bezwzględnie musi znajdować się w domowej apteczce, bo stosowanie go przynosi ulgę w różnych, niedomaganiach każdego wieku – od niemowlęcego, do późnej starości. Wyciągi rumianku działają przeciwzapalnie na błonę śluzową i skórę, przeciwalergicznie, przeciwskurczowo na mięśnie gładkie układu trawiennego i słabo przeciwbakteryjnie. Odwar z rumianku z powodzeniem można stosować wewnętrznie przy stanach nieżytowych przewodu pokarmowego, bólach brzucha, odbijaniach, wzdęciach, nudnościach, utrudnionym odchodzeniu gazów u niemowląt, zmniejszonym apetycie, wrzodziejącym zapaleniu jelit i chorobie wrzodowej. Odwar do tych celów przygotowuje się z 1 łyżki koszyczków kwiatowych na 1 szklankę wody i pije 3 razy dziennie po 1 – 1 szklanki, najczęściej między posiłkami. Zewnętrznie taki sam odwar stosujemy do pielęgnacji skóry przy trądziku, wysypkach alergicznych, bakteryjnych zapaleniach skóry. owrzodzeniach, oparzeniach I i II stopnia spowodowanych różnymi czynnikami. Ponadto odwar z rumianku nadaje się do płukania jamy ustnej i gardła przy zapaleniu dziąseł, ropniach, nadżerkach na śluzówkach, przy anginie oraz wirusowym zapaleniu gardła. Rumianek (odwar jak wyżej) może być stosowany w żylakach odbytu do nasiadówek. Pewną ulgę przynosi też przemywanie odwarem z rumianku ropiejących oczu. Wreszcie odwary z rumianku dodajemy do kąpieli regenerujących, również dla niemowląt (szczególnie, gdy mają tak zwane potówki na ciele, odparzone pośladki).

dla urody

Dla wygładzenia rozjaśnienia i oczyszczenia suchej i wrażliwej cery doskonała jest maseczka ze sproszkowanych kwiatów rumianku, płatków, owsianych i żółtka. Jedną łyżkę rumianku i 2 łyżki płatków owsianych zalać 1 szklanki wrzącej wody i poczekać, aż powstanie gęsta papka. Następnie dodać żółtko i lekko ciepłą rozsmarować na twarzy. Po 20 minutach zmyć wodą, a potem odwarem z rumianku. Maseczkę taką stosujemy 2 razy w tygodniu. Płukanie włosów odwarem z rumianku działa dezynfekująco na skórę, a przy tym lekko rozjaśnia włosy. Wrażliwą cerę każdego typu dobrze jest codziennie wieczorem przemywać odwarem z rumianku. Wyciągi z rumianku wchodzą w skład kosmetyków przeznaczonych dla wrażliwej cery (mydło rumiankowe, śmietanka rumiankowa, krem rumiankowy), z dobrym wynikiem mogą je używać osoby wykazujące uczulenia (wysypki alergiczne) na większość kosmetyków.

PERZ WŁAŚCIWY
Agropyron repens
Część nadziemna perzu nieco przypomina młode żyto, wydaje cienkie, luźne kłosy, w których po dojrzeniu znajdują się ziarna podobne do ziaren zbóż, lecz mniejsze, “chude” i brązowawe. Trawę tę znają zwłaszcza rolnicy, ogrodnicy i działkowcy, i to z najgorszej strony, jest ona bowiem uprzykrzonym chwastem, niezwykle trudnym do wytępienia. Przyczyną tych trudności z odchwaszczaniem jest fakt, że perz bardzo łatwo odrasta z niewielkich nawet kawałków swych podziemnych rozłogów. Są one długie (do kilkudziesięciu centymetrów), wyglądają jak biało kremowe sznury. To właśnie kłącza zawierają bardzo cenne substancje, których właściwości lecznicze znane były już w średniowieczu. Później o nich zapomniano, a całą uwagę skierowano na tępienie perzu jako chwastu. Najwyższa pora docenić perz w lecznictwie! Fakt, ze jest on chwastem, ułatwia sprawę gdyż odpada konieczność specjalnej uprawy. Aby zdobyć surowiec zielarski, trzeba kłącza wykopać w marcu lub wczesną jesienią. Najlepiej to zrobić widłami szeroko zębnymi. Z wykopanych kłączy trzeba wybrać możliwie grube. Następnie płucze się je dokładnie wodą i suszy. Dobrze wysuszone kłącza powinny mieć barwę słomy. Surowiec przechowywać należy w woreczkach z luźnej tkaniny, koniecznie w suchym i przewiewnym miejscu, ponieważ w wilgotnym czernieje i pleśnieje.
Zastosowanie:  Perz to jeden z najtańszych, najłatwiejszych do zdobycia środków, które mogą pomóc naszemu niedomagającemu organizmowi, Związki zawarte w perzu, miedzy innymi witaminy A, B, i C, potas, żelazo, krzemionka, cukry, mają działanie ogó1noustrojowe. Kłącze jest przede wszystkim środkiem “czyszczącym krew”, poprawiającym przemianą materii, moczopędnym i przeciwmiażdżycowym (obniża ilość cholesterolu we krwi). Stosuje się je w chorobach nerek ze skąpym wydzielaniem moczu i skłonnością do kamicy, w schorzeniach wątroby, kamicy pęcherzyka żółciowego, w trądziku, po kuracjach antybiotykami i w cukrzycy.

Dla “odtruciu organizmu” proponujemy odwar: 1 łyżkę kłączy na 2 szklanki wody, pić ciepły, 3 razy dziennie po 1 szklanki po posiłkach. Aby poprawić smak, można dodać łyżeczkę miodu albo soku owocowego. W celu uzyskania lepszego efektu można kłącze perzu łączyć z innymi ziołami, na przykład ze skrzypem, liśćmi brzozy, kwiatami czarnego bzu, w jednakowych ilościach.

PIOŁUN
Artemisia absinthium
Surowiec: Ziele piołunu – Herba absinthii.
Skład chemiczny: Piołun zawiera związki goryczowe, absyntynę, artabsynę, olejki eteryczne, garbniki, sole mineralne, flawonoidy oraz kwasy organiczne.
Zastosowanie: Piołun ma działanie pobudzające na układ trawienny. Pobudza łaknienie i wydzielanie soków żołądkowych, poprawia przemianę materii, ponadto działa moczopędnie, żółciopędnie, także tonizująco.
Stosowany przeciw owsikom, wszawicy i świerzbowi.

POKRZYWA ZWYCZAJNA
Urtica dioica
Jest to pospolita roślina występująca niemal na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów tropikalnych. Osiąga do 1 metra wysokości i wytwarza gęsto ulistnione pędy. Liście pokrzywy pokryte są parzącymi włoskami, dlatego też bezpośredni kontakt z tą rośliną nie należy do przyjemności. Niemniej roślinę tę już w starożytności powszechnie wykorzystywano w leczeniu chorób reumatycznych i padaczki.
Współcześnie na skalę przemysłową pokrzywę stosuje się do produkcji cienkiego sznurka – szpagatu, a także do barwienia na zielono różnych produktów spożywczych.Pokrzywa w fitoterapii wykorzystywana jest jako środek “czyszczący krew” ze względu na jej właściwości usuwania chlorków oraz mocznika z krwioobiegu człowieka. Wykazuje także działanie ściągające, słabe przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Może być stosowana w terapii stanów zapalnych dróg moczowych i przewodu pokarmowego. Jest również pomocna w leczeniu chorób reumatycznych oraz jako lek moczopędny.

NAWŁOĆ POSPOLITA
Solidago virgaurea L.
Ziele nawłoci jest wieloletnią byliną występującą w Europie i strefie umiarkowanej Azji. W Polsce występuje na niżu i w górach w zaroślach oraz na suchych wzgórzach.Osiąga wysokość od 50 cm do 1 m. Posiada wzniesioną, obłą łodygę, nabiegłą fioletowo i słabo owłosioną. Liście dolne eliptyczne, piłkowane, liście łodygowe maleją ku górze. Kwiaty języczkowe koloru żółtego zebrane są w koszczyczku, koszyczki kwiatowe natomiast zebrane na szczycie pędu w wiechowaty kwiatostan. Ludowa nazwa “złota rózga” oddaje wygląd rośliny w czasie kwitnienia. Kwitnie od lipca do sierpnia. Owoc stanowi niełupka opatrzona puchem.
Aktywność lecznicza: ziela nawłoci i jego przetworów warunkują następujące związki:
lejokaporozyd, flawonoidy, olejki eteryczne, garbniki.
Działanie i zastosowanie: moczopędne i saluretyczne – zależne od obecności lejkaporozyd, flawonoidów i olejku eterycznego. Objawia się wzrostem filtracji w kłębuszkach nerkowych, przy równoczesnym ograniczeniu resorpcji zwrotnej w kanalikach nerkowych, normalizacją wydalania jonów fosforu, magnezu, sodu i potasu. Poprzez wpływ na stężenie wydalanych elektrolitów zapobiegają również tworzeniu się kamieni oraz piasku w drogach moczowych, powodując powolne rozpuszczanie niektórych złogów.
Odtruwające – fenolokwasy oraz garbniki tworzą ze szkodliwymi produktami przemiany materii łatwo rozpuszczalne w wodzie kompleksy, ułatwiając ich wydalanie z organizmu. Wiążąc i unieczynniając endogenne toksyny oraz zbędne produkty przemiany materii działają odtruwająco i oczyszczająco krew.
Ściągające i przeciwbakteryjne – obecność garbników wywołuje efekt ściągający, szczególnie korzystny w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, w nieżytach żołądka i jelit z nadmierną fermentacją oraz przy drobnych krwawieniach z przewodu pokarmowego (flawonoidy), w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.
Antyseptyczne oraz przeciwzapalne działanie ziela spowodowane jest obecnością salicyny i kwasy lejokarpowego.Biuletyn Bundesanzeiger podaje następujący zakres stosowania ziela nawłoci i jego przetworów w chorobach nerek i układu moczowego:
- środek przeciw kamicy moczowej (antiurolithica)
- środek moczopędny i addytywny (diuretica et additiva)
Ziele nawłoci w połączeniu z frakcjami lipidowo- sterydowymi ze śliwy afrykańskiej czy dyni znajduje zastosowane w leczeniu początkowych stadiów gruczolaka, a także po operacji gruczołu krokowego.

MNISZEK LEKARSKI
Taraxacum officinale
Mniszek lekarski rośnie dziko niemal na całym świecie, lecz w wielu częściach Europy jest uprawiany dla celów farmaceutycznych. Roślina ta, blisko spokrewniona z cykorią, osiąga 30 cm wysokości. Ma płaskie, lśniące i postrzępione liście oraz żółty kwiatostan, kwitnący niemal przez cały okres wzrostu Otwiera się on o świcie i zamyka wieczorem oraz przy dużej wilgotności powietrza (w niektórych miejscach na świecie przepowiadano w ten sposób deszcz). Gdy roślina osiąga dojrzałość, kwiatostan, zamienia się w charakterystyczny “dmuchawiec”, którego fragmenty są roznoszone przez wiatr (lub bawiące się nim dzieci). Preparaty z mniszka lekarskiego zawierają wyciąg o słodkawym smaku.

Stosowanie: W lecznicywie stosowane są: korzeń mniszka – Taraxaci radix, korzeń mniszka z zielem – Taraxaci radix cum herba oraz liść mniszka – Taraxaci folium.
Działanie:  Znachorzy już bardzo dawno temu zalecali korzeń mniszka lekarskiego na dolegliwości wątroby i układu trawienia, a liście na obrzęki. Różne substancje czynne znajdujące się w mniszku pobudzają działanie wątroby i nerek, dlatego jest on stosowany do leczenia schorzeń, w których należy usuwać toksyny z organizmu.

Główne korzyści: Badania nad dobroczynnym wpływem mniszka lekarskiego na wątrobę wykazały, że pobudza on wydzielanie i przepływ żółci z wątroby i woreczka żółciowego, pomagając w leczeniu kamicy woreczka żółciowego oraz żółtaczki zakaźnej i mechanicznej. Liście mniszka lekarskiego mają silne działanie moczopędne, co przypisuje się dużej zawartości potasu, silnego środka odwadniającego. Mniszek lekarski jest często łączony z innymi naturalnymi środkami wspomagającymi działanie wątroby, takimi jak ostropest plamisty, czarna rzodkiew, glistnik, liść buraka, inozytol, metionina oraz cholina. Takie mieszanki są zazwyczaj sprzedawane w sklepach ze zdrową żywnością jako preparaty lipotropowe. Mniszek lekarski może skutecznie łagodzić objawy nadmiaru estrogenu, towarzyszące endometriozie i bólom piersi. Pobudza wątrobę do usuwania nadmiaru estrogenu z organizmu i w ten sposób pomaga przywrócić właściwą równowagę hormonalną u kobiet cierpiących na te schorzenia.

Dodatkowe korzyści: Korzeń mniszka lekarskiego ma łagodne działanie przeczyszczające, co oznacza, że przyrządzony z niego napar może pomóc w zaparciach. Mniszek ułatwia również przyswajanie żelaza z żywności i preparatów, dlatego jest przydatny w niektórych przypadkach anemii. Wstępne badania wskazują, że mniszek lekarski działa przeciwnowotworowo. W Japonii opatentowano wyciąg z korzenia mniszka, suszony w niskich temperaturach, który stosowany jest do leczenia nowotworów. Chińczycy używają wyciągu z mniszka do leczenia raka piersi (co znalazło potwierdzenie w badaniach prowadzonych na zwierzętach). Konieczne są jednak dodatkowe badania kliniczne, by ustalić skuteczność mniszka lekarskiego w terapii poszczególnych nowotworów u ludzi. Naukowcy ustalili, że mniszek lekarski zmniejsza stężenie glukozy we krwi zwierząt, co oznacza, że będzie można stosować go w leczeniu cukrzycy. Moczopędne właściwości liści tej rośliny zwalczają zatrzymywanie płynów przez organizm i wzdęcia.
Dawkowanie: Żeby pobudzić działanie wątroby w przypadku żółtaczki, kamieni żółciowych i endometriozy: 500 mg sproszkowanego wyciągu z korzenia mniszka lekarskiego 2 razy dziennie. Taka sama dawka występuje też w niektórych preparatach lipotropowych. Można też łykać 1 do 2 łyżeczek płynnego wyciągu 3 razy dziennie.

Zaparcia: Szklanka naparu z korzenia mniszka lekarskiego 3 razy dziennie.

Anemia: 1 łyżeczka świeżego soku z mniszka lekarskiego codziennie rano lub wieczorem w pół szklanki wody.

Obrzęki: Szklanka naparu z liści mniszka lekarskiego 3 razy dziennie.

Sposób użycia: Świeży sok z mniszka lekarskiego i płynny wyciąg należy rozcieńczyć wodą.

Kapsułki i tabletki zawierające wyciąg z korzenia mniszka lekarskiego można zażywać w czasie jedzenia lub między posiłkami.
Skutki uboczne: Mniszek lekarski nie powoduje poważnych skutków ubocznych. Jeśli stosuje się go w dużych dawkach, może wywołać wysypkę lub niewielkie zaburzenia żołądkowe. Należy wtedy przerwać stosowanie zioła i zwrócić się o poradę do lekarza.

Nie odnotowano żadnych skutków ubocznych u kobiet ciężarnych i matek karmiących piersią.

MIĘTA PIEPRZOWA
Mentha pipperita
Mięta pieprzowa wytwarza gęsto ulistnione naziemne pędy, jedne płożące się, inne wznoszące. Powszechnie używana jest jako roślina lecznicza, przyprawowa oraz przemysłowa. W Stanach Zjednoczonych uprawia się jej specjalnie wyhodowane gatunki, służące później do produkcji gumy do żucia. Mięta w fitoterapii stosowana jest w zaburzeniach trawiennych: przy niedostatecznym wydzielaniu soku żołądkowego i żółci, braku łaknienia i wzdęciach jako lek ułatwiający trawienie i rozkurczający. Wykazuje działanie pobudzające czynności wydzielnicze w przewodzie pokarmowym, powodując zwiększenie ilości soku żołądkowego i żółci. Mięta działa także przeciwskurczowo w obrębie jelit, dróg żółciowych oraz moczowych, jak również miejscowo przeciwbakteryjnie.
Mięta pieprzowa, łac. Mentha piperita
Miętę pieprzową uprawia się na całym świecie z powodu jej walorów smakowych i leczniczych. Ta naturalna krzyżówka mięty zielonej i nawodnej ma czterograniastą łodygę, ostro zakończone, ciemnozielone lub fioletowe, owalne liście i liliowe kwiaty. Liści i łodygi mięt najlepiej zbierać dla potrzeb leczniczych tuż przed okresem letniego kwitnienia. Głównym czynnym składnikiem rośliny jest lotny olejek miętowy, złożony z ponad 40 związków chemicznych. Zawdzięcza on działanie lecznicze zwłaszcza mentolowi (35 ~ 50% olejku), mentonowi (15 ~ 30%) i octanowi mentylu (3 ~ 10%). Leczniczy olejek miętowy otrzymuje się za pomocą parowej destylacji naziemnych części rośliny. W lecznictwie stosowane są: liść mięty pieprzowej – Menthae piperitae folium, ziele mięty pieprzowej – Menthae piperitae herba, olejek miętowy – Menthae piperitae oleum oraz mentol – Mentholum.
Działanie: Mięta bardzo skutecznie leczy zaburzenia trawienia, działając rozluźniająco na mięśniówkę jelit. Odświeża oddech i udrażnia jamę nosową.

Główne korzyści: Olejek miętowy, rozluźniając mięśniówkę przewodu pokarmowego, łagodzi jej skurcze i przeciwdziała wzdęciom. Właściwości przeciwskurczowe mięty są również wykorzystywane do uśmierzenia objawów często spotykanego zespołu nadwrażliwego jelita, czyli bólu brzucha i biegunki, występujących na przemian z zaparciem oraz niestrawnością. Mentol i olejek miętowy wspomagają trawienie, pobudzając wydzielanie soków trawiennych i żółci. Dlatego olejek miętowy jest składnikiem, sprzedawanych bez recepty, środków regulujących kwasowość żołądka. Liczne badania wykazały, że mentol i olejek miętowy ułatwiają rozpuszczanie kamieni żółciowych, mogą być zatem stosowane zamiast zabiegu chirurgicznego. Przed rozpoczęciem tej terapii należy jednak zasięgnąć opinii lekarza. Olejek miętowy umieszczony na języku przywraca też oddechowi przyjemny zapach. Mięta, w postaci herbatki lub olejku, lekko znieczula błonę śluzową żołądka, przeciwdziałając nudnością i objawom choroby lokomocyjnej. Herbatka łagodzi też objawy zapalenia uchyłków jelitowych, między innymi wzdęcia i wiatry.

Dodatkowe korzyści: Wtarty w skórę olejek miętowy uśmierza ból, tłumiąc reakcje nerwów odbierających bodźce bólowe. Wyniki badań dotyczących tradycyjnego stosowania mięty w leczeniu przeziębienia i kaszlu są sprzeczne. Część testów nie wykazała skuteczności mięty. Natomiast w Niemczech uznano, w oparciu o naukowe badania ziół, że roślina ta leczy zapalenie błony śluzowej i jamy nosowej. Wiele osób cierpiących na przeziębienie stwierdziło, że inhalacje ze składnika mięty – mentolu – ułatwiają oddychanie. Herbatka miętowa może również rozluźniać oskrzela zwężone podczas napadu astmy.
Dawkowanie: Zespół nadwrażliwego jelita, nudności i kamica żółciowa: należy stosować olejek miętowy w kapsułkach, który uwalnia się w jelicie cienkim i grubym, czyli tam, gdzie jest najpotrzebniejszy, a nie w żołądku. Powinno się zażywać po 1 ~ 2 kapsułki (zawierające po 0,2 ml olejku) 2 ~ 3 razy dziennie, między posiłkami. Odświeżanie oddechu: trzeba umieścić kilka kropli olejku miętowego na języku.

Wzdęcia i niedyspozycje żołądkowe: aby sporządzić herbatkę, należy zalać szklanką bardzo gorącej wody 1 – 2 łyżeczki suchych liści mięty i pozostawić na 5 ~ 10 min.; przykrycie naczynia zapobiega ucieczce olejków lotnych.

Nieżyt nosa: powinno się pić do 4 filiżanek herbatki miętowej dziennie.

Uśmierzanie bólu: należy dodać kilka kropli olejku miętowego do 45 ml (3 łyżki stołowe) zwykłego oleju jadalnego i wcierać w obolałe miejsca do 4 razy dziennie.
Sposób użycia: Kapsułki należy przyjmować między posiłkami. Można też pić dziennie 3~ 4 filiżanek herbatki miętowej, po posiłkach lub między nimi. Olejek miętowy lub maść mentolową należy stosować nie częściej niż 3 ~ 4 razy dziennie. Nalewkę miętową rozcieńcza się w stosunku 10 ~ 20 kropli na szklankę wody.

Olejku miętowego nie stosuje się równocześnie z lekami homeopatycznymi.
Skutki uboczne: Mięta stosowana nawet przez dłuższy czas w zalecanych dawkach nie powoduje działań niepożądanych. Bardzo rzadko po zażyciu kapsułek olejku miętowego zdarza się wysypka i niestrawność. Olejek stosowany zewnętrznie może wywołać wysypkę alergiczną, zwłaszcza wtedy, gdy jednocześnie rozgrzewa się skórę. Jeśli wystąpią objawy uboczne, należy przestać stosować miętę i jej przetwory.

MĘCZENNICA KRWISTA
Passiflora incarnata
Męczennica cielista jest pnącym krzewem, przypominającym winorośl i osiągającym do 10 metrów długości. Roślina ta pochodzi z Ameryki Południowej. W stanie naturalnym rośnie w lasach tropikalnych. Została odkryta przez zakonników hiszpańskich, którzy uznali ją za znak od Boga, nakazujący im nawracanie Indian, w kwiatach bowiem dopatrywano się symboli męki Chrystusa: korony cierniowej i gwoździ.
Stąd też jej nazwa: passio (łac.) – męka, flos (łac.) – kwiat, incarnatus (łac.) – cielisty, krwisty.

Stosowanie: W nowoczesnej fitoterapii męczennicę cielistą stosuje się w leczeniu łagodnych stanów niepokoju i rozdrażnienia, bólów głowy pochodzenia nerwowego oraz zaburzeń okresu przekwitania. Wyciąg z ziela męczennicy cielistej ułatwia zasypianie i pomaga odzyskać pełną równowagę psychiczną.

MELISA LEKARSKA
Melissa officinalis
Melisa jest rośliną, która może osiągać do 1 metra wysokości. Kwitnie od lipca do września i odznacza się charakterystycznym cytrynowym zapachem. Jej nazwa pochodzi od słowa pszczoła, bowiem melisa ma podobne właściwości jak miód i mleczko pszczele – dlatego też soku z melisy używa się do nacierania nowych uli, aby przyciągnąć do nich pszczoły.

Właściwości: Lecznicze właściwości melisy znano już w starożytności; rozpowszechnili ją w basenie Morza Śródziemnego Arabowie, a później na terenie całej Europy – benedyktyni.
Rośliny tej używano także jako przyprawy do potraw. Dzisiaj ceni się jej korzenny smak i cytrynowy aromat stosując ją powszechnie jako dodatek do sałatek, zup i sosów. Melisa dodana do tradycyjnej herbaty od razu nadaje jej leczniczy charakter – działa kojąco i uspokajająco. Takie też są jej właściwości, bowiem olejki lotne zawarte w liściach melisy wykazują korzystne działanie na układ nerwowy. Stąd też melisę stosuje się w leczeniu stanów pobudzenia nerwowego, bezsenności i nerwicy wegetatywnej. Ponieważ roślina ta wykazuje także działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne na przewód pokarmowy, można jej używać w leczeniu zaburzeń trawiennych, braku łaknienia, nadmiernej fermentacji i wzdęć.

KASZTANOWIEC ZWYCZAJNY
Aesclus hippocastanum

Surowiec: W celach leczniczych zbiera się nasiona, kwiaty oraz korę, czasem także liście.

Substancje lecznicze: Nasiona kasztanowca zawierają escynę ? mieszaninę saponin, flawonoidy, pochodne kumaryny, z których najważniejszymi są eskulina i eskuletyna.
Kwiaty zawierają escynę, flawonoidy, cukry, kwasy polifenolowe i garbniki.
W korze występują głównie związki kumarynowe (eskulina i fraksyna), flawonoidy, garbniki i terpeny.
Zakrzepowe zapalenie żył i obrzęki nóg to bardzo dokuczliwe dolegliwości, których objawy mogą nasilać się szczególnie w czasie letnich upałów. Schorzenia te są bardzo niebezpieczne i nie wolno ich lekceważyć, chociaż ich leczenie wcale nie musi być bardzo skomplikowane.

Działanie: wzmacniające naczynia, przeciwzapalne, przeciw-obrzękowe, zatrzymujące krwawienia.

Związki czynne zawarte w nasionach i kwiatach kasztanowca mają wpływ na naczynia, podobnie jak witamina P, wzmacniają je, poprawiają elastyczność ścian, zapobiegają pękaniu przy niewielkich urazach, zmniejszają przepuszczalność naczyń i zmniejszają obrzęki. Działają przeciwzapalnie, szczególnie w przypadkach stanów zapalnych w żyłach i stanów zapalnych żylaków odbytu. Zapobiegają tworzeniu się zakrzepów wewnątrznaczyniowych, co jest szczególnie ważne w przypadkach nadkrzepliwości krwi oraz po dużych operacjach.
Także w przewodzie pokarmowym wyciągi z kasztanowca działają przeciwzapalnie i regulują rozwój flory bakteryjnej.
Kasztanowiec może być polecany w nieżytach żołądka, w biegunkach, przy braku łaknienia, w stanach skurczowych jelit. Wyciągi z kasztanowca mogą być polecane chorym z cukrzycowymi uszkodzeniami naczyń.

Wyciągi z nasion i kwiatów kasztanowca likwidują obrzęki powstałe na skutek stłuczeń, zwichnięć lub stanów zapalnych. Mogą być również stosowane w oparzeniach i odmrozinach, zapaleniach żył i owrzodzeniach na tle żylaków oraz zapaleniach ścięgien.

JEŻÓWKA PURPUROWA
Echinacea spp.
Jeżówka purpurowa pochodzi z Ameryki, choć w Europie przez dłuższy czas była uprawiana wyłącznie jako roślina ozdobna. Indianie stosowali tę roślinę do leczenia ukąszeń przez węże, a także do opatrywania ran odniesionych w bojach. Dzisiaj jeżówka purpurowa jest pomocna w leczeniu chorób nerek i zapalenia węzłów chłonnych, a także przeziębienia, grypy i kataru – wykazuje działanie antywirusowe, przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, a także skutecznie podnoszące odporność organizmu na wszelkiego rodzaju infekcje.

JEMIOŁA POSPOLITA
Viscum album

Surowiec: W celach leczniczych wykorzystuje się ulistnione wierzchołki rośliny razem z kwiatami i owocami.

Substancje lecznicze: Jemioła zawiera flawonoidy, aminy, trójterpeny i kwasy organiczne, wiskotoksyny, związki śluzowe, z soli mineralnych wymienić należy związki potasu i wapnia.
Działanie: obniżające ciśnienie tętnicze krwi, uspokajające serce, pobudzające przemianę materii.

Nadciśnienie jest chorobą, na którą z roku na rok cierpi coraz więcej ludzi. Z tego też powodu lekarze postulują, aby uznać ją za chorobę społeczną. Powodem nadciśnienia są przede wszystkim uwarunkowania genetyczne, szybkie tempo życia, niewłaściwe odżywianie, nadużywanie alkoholu oraz wyczerpująca i stresująca praca. Osoby cierpiące na nadciśnienie mogą czuć się wyjątkowo źle zwłaszcza w okresie przeciągających się letnich upałów; wtedy objawy są nie tylko szczególnie uciążliwe, ale także bardzo niebezpieczne – nadciśnienie bowiem może spowodować wylew krwi do mózgu, stany przedzawałowe lub nawet zawał. Nie wolno więc lekceważyć tych nawet najdrobniejszych symptomów chorobowych – bólu w okolicach klatki piersiowej, duszności czy zawrotów głowy.
Nadciśnienie można skutecznie leczyć lekami roślinnymi (o czym nie wszyscy wiedzą), które są dużo bezpieczniejsze w stosowaniu niż powszechnie zalecane leki farmakologiczne. Dlatego też warto sięgnąć po sprawdzony wyciąg z jemioły.

Wodno-etanolowy wyciąg z jemioły, jest dostępny w każdej aptece bez recepty. Stosuje się go powszechnie w leczeniu nadciśnienia, miażdżycy, w schorzeniach serca oraz u osób z wahaniami ciśnienia krwi wywołanymi bodźcami emocjonalnymi, a także w okresie przekwitania. Preparat ten wykazuje działanie rozszerzające naczynia krwionośne i obniżające ciśnienie tętnicze krwi. Jednak zawsze należy pamiętać o regularnej kontroli ciśnienia krwi i wizytach u lekarza.

GŁÓG DWUSZYJKOWY
Crataegus oxyacantha
Występowanie: w Europie, Azji i Afryce Płn. W Polsce pospolity na zachodnich obszarach nizinnych oraz w niższych partiach górskich, często sadzony w parkach i ogrodach jako krzew ozdobny Surowiec: kwiatostan wraz z towarzyszącymi liśćmi oraz owoc głogu. Podstawowe substancje czynne kwiatostanu: flawonoidy (np. witeksyna, izowiteksyna, hiperozyd, rutyna, kwercetyna i kemferol oraz ich połączenia glikozydowe), procyjanidyny, kwasy trójterpentynowe i polifenolowe, związki azotowe z grupy amin (np. cholina i acetylocholina), kumaryny, fitosterole i sole mineralne. Owoce zawierają podobne substancje czynne, lecz w innych proporcjach, np. mniej flawonoidów, więcej procyjanidynów.
Działanie: Już od wielu lat kwiaty i owoce głogu są bardzo popularnym surowcem roślinnym, stosowanym najczęściej w chorobach układu krążenia. Zawarte w nich związki czynne, działając rozkurczowo na naczynia krwionośne (zwłaszcza wieńcowe), umożliwiają właściwe dotlenienie tkanek oraz usunięcie szkodliwych metabolitów. Obecność kumaryn również zmniejszających krzepliwość krwi, korzystnie wpływa na przepływ krwi przez naczynia. Składniki głogu poprawiają także sprawność mięśnia sercowego, wzmagając siłę jego skurczów, z równoczesnym zmniejszeniem ich ilości. Dzięki temu serce zaczyna pracować ekonomiczniej, a wydłużone przerwy między skurczami, umożliwiają jego lepszy wypoczynek.
Obserwuje się także łagodne obniżenie ciśnienia tętniczego krwi oraz zwiększenie ilości wydalanego moczu. Poprawa wydolności mięśnia sercowego korzystnie wpływa na zdolność adaptacyjną organizmu, polepsza nastrój, eliminuje stany depresyjne. Ponadto wyciąg z głogu działa uspokajająco przy nadmiernej pobudliwości, bezsenności i przemęczeniu, a powodując nieznaczne rozszerzenie naczyń mózgowych, umożliwia doprowadzenie do komórek mózgowych, wraz z krwią, zwiększonej ilości tlenu i substancji odżywczych. Cenną właściwością przetworów z głogu jest ich powolne, łagodne, a jednocześnie długotrwałe działanie, bez ryzyka uszkodzenia ścian drobnych naczyń.
Ma to duże znaczenie szczególnie w przypadku osób starszych, u których serce pracuje mniej wydajnie, często stwierdza się podwyższone ciśnienie krwi, a w tętnicach występują zmiany miażdżycowe, utrudniające krążenie.

Działania niepożądane: Może być bezpiecznie stosowany przez dłuższy okres czasu pod warunkiem przyjmowania odpowiednich dawek. Osoby z niskim ciśnieniem krwi powinny zachować szczególną ostrożność.

FIOŁEK TRÓJBARWNY bratek polny
Viola tricolor
FIOŁEK POLNY
Viola arvensis
Surowiec: Ziele fiołka trójbarwnego – Herba violae tricoloris, Ziele fiołka polnego – Herba violae arvensis.
Skład chemiczny: Ziele obu gatunków zawiera flawonoidy, katotenoidy, antocyjany, spireozyd, saponina, salicylan metylu, garbniki, śluz, glikozydy, olejki eteryczne, rutyna, wit. C, sole mineralne.
Zastosowanie: Ziele fiołka działa odtruwająco, pobudzająco na przemianę materii, wzmacnia naczynia krwionośne. Działa wykrztuśnie, napotnie, przeczyszczająco, przeciwgorączkowo.

Stosowane w chorobach nerek, stanach zapalnych dróg moczowych. Świetnie wpływa na przemianę materii. Odtruwa po antybiotykach.

ESTRAGON
Artemisia dracunculus
Surowiec: Ziele estragonu – Herba dracunculi
Skład chemiczny: Ziele estragonu zawiera olejki eteryczne, flawonoidy, kumaryny, fitosterole, karoten, związki goryczowe, garbniki.
Zastosowanie: Ziele estragonu ma działanie moczopędne, żółciopędne, przeciwskurczowe, antyseptyczne, pobudzające trawienie, wiatropędne, tonizujące. Stosowane jako wyśmienita przyprawa.