CHMIEL ZWYCZAJNY
Humulus lupulus L.
Chmiel pochodzi z Azji i jest wieloletnią byliną dwupienną, należącą do rodziny Konopiowatych (Cannabinaceae). W stanie naturalnym występuje w wilgotnych zaroślach, lasach liściastych, przy płotach i przydrożach. Rośnie w strefie umiarkowanej Europy, również w Polsce, Azji i Ameryce Płn. Humulus lupulus jest rośliną przemysłową, używaną w piwowarstwie, uprawianą w wielu krajach europejskich. Posiada długą, kanciastą i wijącą się w prawo cienką łodygę, osiągającą długość nawet do 12 metrów. Na kantach łodygi występują haczykowate zadzierzyste włoski czepne. Liście chmielu są 3-5-klapowe, w nasadzie sercowate, o grubo ząbkowanych brzegach, z wierzchu bardzo szorstkie. Kwiaty występują w kątach liści. Wiatropylne kwiaty żeńskie są zebrane w żółtozielone kotkowate kwiatostany, zwane szyszkami, natomiast kwiaty męskie tworzą luźną wierzchotkę.
Chmiel jest znany z czasów starożytnych. Grecy i Rzymianie uprawiali go w celach leczniczych. Z czasów rzymskich pochodzi też nazwa lupulus, co oznacza małego wilka. Rzymianie uważali, że długie i cienkie pędy chmielu, oplatając drzewa duszą je, tak jak dusi swoją ofiarę wilk. Rzymianie i Grecy stosowali chmiel jako środek na bezsenność, brak apetytu oraz jako „środek uspokajający chucie płciowe”, natomiast nie dodawano go do piwa. Prawdopodobnie dopiero ludy słowiańskie zaczęły dodawać chmiel do piwa, co zostało przejęte przez Germanów dopiero w VIII wieku. Spożywano również młode pędy chmielu jako warzywo, a włókno z nich służyło do wyrobu lin i grubych tkanin workowych. W średniowieczu dodawano chmiel do piwa przeznaczonego dla mnichów.
W Polsce chmiel ma również długą i piękną tradycję, związaną przede wszystkim z popularnym – zarówno wśród ludu, jak i szlachty – piwem.
W lecznictwie
stosuje się szyszki chmielu, czyli owocostany żeńskie – Lupuli strobili, oraz lupulinę – Lupulinum, czyli otarte z wysuszonych żeńskich kwiatostanów włoski gruczołowe. Szyszki zbiera się, gdy są koloru jasnozielonego, w początkowym okresie kwitnienia. Oba surowce, zarówno szyszki, jak i lupulina, zawierają lotny olejek, żywice, flawonoidy, i garbniki. Skład olejku jest zmienny i zależy od pochodzenia surowca. Głównymi składnikami są terpeny i seskwiterpeny: mircen, farnezen, humulen, związki siarki, beta-kariofilen. Żywica zawiera głównie kwasy goryczowe: humulon i lupulon wraz z pochodnymi. Wśród frakcji flawonoidowej występują głównie: ksantohumnol i pochodne kwercetyny i kemferolu.
Działanie bakteriostatyczne
Kwasy goryczowe, głównie humulon i lupulon, które powodują przeciekanie błony komórkowej bakterii Gram-dodatnich, odpowiedzialne są za działanie bakteriostatyczne wobec tych bakterii. Związki zawarte w chmielu wykazują również słabą aktywność przeciwgrzybiczą.
Działanie uspokajające
Zarówno szyszki, jak i lupulina wykazują działanie uspokajające poprzez hamujący wpływ na czynność kory mózgowej, zmniejszenie wrażliwości niektórych ośrodków w rdzeniu przedłużonym i w rdzeniu kręgowym, a także utrudniając przenoszenie bodźców do mózgu. Za działanie uspokajające prawdopodobnie odpowiedzialny jest 2-metylo-3-buten-2-ol, który powstaje z alfa-kwasów goryczowych.
Działanie estrogenne
Chmiel zawiera związki o działaniu estrogennym, które przenikając przez skórę mogą powodować zaburzenia cyklu miesiączkowego kobiet zbierających owocostany, a także reakcje alergiczne skóry. Działanie estrogenne wykorzystuje się w celu hamowania pobudzenia płciowego, a także u kobiet w okresie klimakterium. Wyciągi z chmielu zmniejszają uderzenia ciepła towarzyszące temu okresowi. Działanie estrogenne szyszek chmielu jest ciągle kontrowersyjne i wymaga dalszych badań.