CZĄBER OGRODOWY
Satureja hortensis L.
To bardzo znana i ceniona rośliną przyprawowa. Jego właściwości lecznicze, mimo iż znane równie długo jak aromatyczne, wciąż są przedmiotem prac badawczych. Wyniki badań ostatnich lat dowodzą wielokierunkowego działania tej rośliny; co szczególnie ważne, podejmują próby wyjaśnienia, które składniki są odpowiedzialne za aktywność surowca.
Cząber ogrodowy jest aromatyczną rośliną z rodziny Lamiaceae (syn. Labiatae, jasnotowate, wargowe), roczną lub ozimą, dorastającą do 25-30 cm. Posiada silnie rozgałęzioną łodygę, często fioletowo nabiegłą i pokrytą krótkimi włoskami. Liście ustawione są naprzeciwlegle, łopatkowate lub lancetowate, do 3 cm długości i 3-4 mm szerokości, całobrzegie, gruczołowo punktowane. Roślina wytwarza drobne kwiaty 5-krotne; korona o krótkiej rurce zrosłopłatkowa, dwuwargowa, biała lub różowa z czerwonymi plamkami na szyjce, kielich dzwonkowaty o pięciu ząbkach. Kwiaty zebrane są w jednostronnych szczytowych kłosach pozornych, zbudowanych z niby-okółków. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery szarobrunatne, jajowate rozłupki.
Pierwotny obszar występowania S. hortensis to prawdopodobnie wschodnie rejony Morza Śródziemnego oraz tereny nad Morzem Czarnym. Uprawiany był od dawna i obecnie zadomowiony jest na pozostałych obszarach wokół Morza Śródziemnego, w Europie Środkowej, Azji zachodniej i południowej, także w Ameryce Północnej i w Afryce południowej.
Olejek eteryczny jest najlepiej poznanym zespołem związków czynnych części nadziemnych rośliny. Do głównych składników olejku należą proste fenole: tymol i karwakrol, których zawartość w olejku jest zwykle podobna i wynosi około 29% dla tymolu i 27% dla karwakrolu. Pozostałe z wymienianych składników to monoterpeny monocykliczne, jak: γ-terpinen (ok. 23%) i p-cymen (ok. 10%).
Obecność w olejku eterycznym składników o charakterze fenoli może sugerować aktywność przeciwbakteryjną. Według doniesień piśmiennictwa, olejek eteryczny uzyskany z hodowli in vitro cząbru ogrodowego wykazywał działanie przeciwdrobnoustrojowe wobec 23 szczepów bakterii, m.in. Bacillus cereus, Bacillus subtilis, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, P. fluorescens, Streptococcus pneumoniae, Salmonella enteritidis, Enterococcus faecalis i 15 gatunków grzybów chorobotwórczych, np. Candida albicans, Aspergillus flavus, Trichophyton rubrum, T. mentagrophyles. Wyciąg metanolowy z ziela cząbru wykazywał aktywność przeciwbakteryjną tylko wobec 5 szczepów bakteryjnych: Bacillus subtilis, Enterococcus faecalis, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella enteritidis, Streptococcus pyogenes. Działanie przeciwbakteryjne zaobserwowano także dla wyciągu heksanowego z ziela cząbru, zawierającego lipofilne, lotne składniki surowca, ale wyłącznie wobec przedstawicieli rodzaju Bacillus (B. amyloliquefaciens, B. megaterium, B. sphaericus).
W literaturze spotyka się doniesienia także na temat innych niż przeciwdrobnoustrojowe działań olejku eterycznego. Według autorów irańskich, olejek z cząbru ogrodowego wykazywał działanie rozkurczające w badaniu nad izolowanym jelitem szczurzym. Obserwowany efekt był porównywalny z dicyklominą (lek rozkurczający niezarejestrowany w Polsce). U myszy z biegunką wywołaną doświadczalnie przez podanie oleju rycynowego, zaobserwowano działanie przeciwbiegunkowe olejku w dawce 0,1 ml/100 g masy ciała.
Zaobserwowano także działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe u myszy. Olejek podawany per os w dawce 200 mg/kg masy ciała wykazywał aktywność przeciwbólową w testach z zastosowaniem kwasu octowego i formaliny, a także zmniejszał obrzęk łapy spowodowany podaniem karagenu. Oprócz lotnych związków wchodzących w skład olejku eterycznego, ziele cząbru ogrodowego zawiera także nielotne substancje o charakterze fenolowym. Doniesienia literaturowe tej grupy związków są skąpe i fragmentaryczne. Większość publikacji ogranicza się do podania ogólnej zawartości fenoli i skupia się na działaniu biologicznym wyciągów z ziela cząbru.
Przeciwutleniacz
Na fali zwiększającego się ostatnio zainteresowania naturalnymi przeciwutleniaczami, przebadano pod tym kątem również wyciągi z S. hortensis. Zespół greckich autorów analizował między innymi cząber ogrodowy jako źródło związków fenolowych o właściwościach przeciwutleniających. Przebadano właściwości antyoksydacyjne oraz całkowitą zawartość związków fenolowych w wyciągach etanolowych i acetonowych. Dowiedziono, że wyciągi etanolowe posiadają najwyższą zdolność do zmiatania wolnych rodników i że jest ona nieliniowo zależna od całkowitej zawartości związków fenolowych. W wyniku badań chromatograficznych (TLC) ustalono, że głównym związkiem fenolowym jest kwas rozmarynowy – ester kwasu kawowego i α-hydroksy-dihydrokawowego stwierdzono również śladowe ilości kwasu kawowego. Ustalono, że zdolność do zmiatania wolnych rodników związana jest z wysoką zawartością kwasu rozmarynowego w badanych wyciągach. Stosując techniki spektralne, stwierdzono obecność luteoliny i apigeniny w wyciągach acetonowych. Jednak oznaczenie ilościowe metodą HPLC nie było możliwe ze względu na nieznaczną (poniżej progu wykrywalności) zawartość tych flawonoidów. W związku z tym stwierdzono, że flawonoidy mają niewielki wpływ na przeciwutleniające właściwości badanych wyciągów. Do podobnych wniosków w zakresie aktywności antyoksydacyjnej doprowadziły badania prowadzone na innych modelach doświadczalnych.
Z przytoczonych doniesień piśmiennictwa wyłania się obraz surowca o wielostronnym działaniu. Badania in vitro i z wykorzystaniem zwierząt doświadczalnych, dostarczają obiecujących wyników. Wykazano, że ziele S. hortensis posiada właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybowe, przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, przeciwbólowe i antyoksydacyjne. Częściowo już znana lub przewidywana aktywność biologiczna niektórych znanych składników cząbru ogrodowego pozwala na podjęcie dalszych badań nad aktywnością i możliwościami wykorzystania w lecznictwie surowca pozyskiwanego z tej rośliny.