CZARNA PORZECZKA
Ribes nigrum L.
Czarna porzeczka należy do rodzaju Ribes, podrodziny porzeczkowatych Ribesioideae, rodziny skalnicowatych Saxifragaceae. Jest blisko spokrewniona z agrestem Ribes grossularia L. Jej krzewy są wrażliwe na niskie temperatury. Podczas ostrych zim mogą przemarzać pędy. Przymrozki występujące podczas kwitnienia uszkadzają kwiaty, przez co następuje utrata plonu. Wybierając miejsce pod uprawę porzeczki, należy unikać zastoisk mrozowych i zboczy o południowej wystawie. Najlepsze dla krzewów porzeczkowych są gleby gliniaste i piaszczysto-gliniaste, o lekkokwaśnym odczynie (pH 5,5-6,5). Poziom wody gruntowej nie powinien przekraczać 100 cm. Porzeczkę rozmnaża się najczęściej przez kopczykowanie lub odkłady. Kwitnie od kwietnia do czerwca. Kwitnienie jednego kwiatu trwa zaledwie kilka dni. Kwiaty są samopylne, ale po zapyleniu krzyżowym można uzyskać wyższe i lepsze jakościowo plony. Owocem porzeczki czarnej jest okrągła jagoda o zielonkawym miąższu otoczonym cienką, gruczołkowato punktowaną skórką koloru czarnego, ale nie tylko czarnego. Zależnie od odmiany, skórka może mieć odcień brunatny lub zielonkawy, może mieć nawet ciemnoczerwoną lub ciemnofioletową barwę.
Owoce porzeczki czarnej Fructus Ribis nigri są naturalnym koncentratem witaminowym. Zawierają dużo witaminy C, około 180 mg w 100 g owoców, czyli ponad 4 razy więcej niż owoce porzeczki czerwonej i białej. Pod tym względem porzeczka czarna ustępuje tylko róży i rokitnikowi. Ważna jest także obecność witaminy P, zwanej cytronem. To dzięki niej nasz organizm lepiej przyswaja witaminę C. W mniejszych ilościach obecne są w porzeczkowych jagodach witaminy E, B, PP, K, D i karotenoidy. Owoce porzeczki zawierają duże ilości soli mineralnych. Są to głównie potas, sód, wapń, fosfor i magnez. Niewiele owoców ma tyle rzadkich mikroelementów, co czarna porzeczka. Wymieńmy choćby siarkę, chlor, żelazo, cynk, miedź, bor, jod, kobalt, molibden i mangan. W czarnej porzeczce występują węglowodany, wśród których przeważają glukoza i fruktoza. Skład chemiczny owoców uzupełniają kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, oksalowy, bursztynowy, fumarowy, chlorogenowy, kawowy, salicylowy, winny, nikotynowy), pektyny, aminokwasy, enzymy, glukozydy, flawonoidy, antocyjany, olejki eteryczne oraz glikozydy cyjanidyny i delfinidyny. Sok z czarnej porzeczki zawiera przede wszystkim fruktozę (ponad 5%), glukozę (ok. 3%), kwasy organiczne (ok. 3%), a także pektyny, garbniki, karoten, olejki eteryczne. Wartość energetyczna 100 g owoców wynosi 202 kJ, czyli tylko 48 kcal.
Medycyna ludowa
zalecała owoce czarnej porzeczki w anginie, stanach zapalnych jamy ustnej, chorobach reumatycznych, kamicy moczowej, nadciśnieniu, arteriosklerozie, biegunkach. Witaminy zawarte w jagodach, głównie C i P, wpływają korzystnie na elastyczność naczyń krwionośnych, wzmacniają mięsień sercowy, normalizują ciśnienie tętnicze i zapobiegają przedwczesnemu rozwojowi miażdżycy. Zalecane są przy podatności na choroby krwi, anemię, choroby serca i naczyń, nadciśnienie oraz podagrę. Czarne porzeczki pobudzają apetyt i przyczyniają się do wzmocnienia organizmu po ciężkich chorobach. Podnoszą odporność na infekcje. Zawarte w owocach związki potasu zwiększają wydzielanie moczu i eliminację wraz z nim toksycznych produktów metabolizmu. Porzeczki zaleca się w przypadkach stanów zapalnych nerek, w kamicy moczowej i przy wszelkich obrzękach. Działają rozkurczowo i zapierająco. Żelazo, mangan i miedź pomagają przy anemiach i reumatyzmie stawów, a pektyny i garbniki działają przeciwzapalnie w wielu zaburzeniach gastrycznych (chroniczne kolki, nieżyty na tle niskiej kwasowości). Czarna porzeczka ma właściwości przeciwgnilne i przeciwszkorbutowe. Wywar z owoców hamuje procesy zapalne w nerkach i kanalikach żółciowych, obniża ciśnienie krwi, i łagodzi bóle reumatyczne. Ze względu na stosunkowo wysoką zawartość kwasów organicznych i celulozy spożywanie czarnych porzeczek jest niewskazane przy wrzodach żołądka, nieżytach żołądka z podwyższoną ilością kwasu solnego oraz przy rozwolnieniu, zwłaszcza u dzieci.
Liście
Folium Ribis nigri należą do cenionych surowców leczniczych. Zawierają olejek eteryczny (alfa-pinen, geraniol, limonen), flawonoidy (pochodne kwercetyny i izoramnetyny), sole mineralne, garbniki, glikozydy antocyjanowe, rutynę oraz duże ilości witamin C i P. Wyciągi z liści są zalecane jako środek przeciwartretyczny, przeciwreumatyczny, moczopędny oraz w zakażeniach układu moczowego. Działają ściągająco na błonę śluzową żołądka i jelit, a zewnętrznie są stosowane do pukania jamy ustnej i gardła. Liście porzeczki mają też zastosowanie kulinarne. Stanowią przyprawę dodawaną do solonej i kwaszonej kapusty, ogórków i pomidorów, jabłek w zalewie i konserwowanych owoców.