DYPTAM JESIONOLISTNY
Dictamnus albus L.
To krzew, który przetrwał do naszych czasów, choć zagrożony jest dziś wyginięciem.
Mało poznany pod względem składu fitochemicznego, choć w przeszłości stosowany był w medycynie ludowej jako remedium na różne dolegliwości. Dla nas istotne jest, że domniemany krzew Mojżeszowy występuje także w Polsce!
Od razu wyjaśnijmy, że do miana krzewu Mojżeszowego aspirują także trzmielina (Euonymus – rodzina Celastraceae), występująca także w Polsce, i to pospolicie, na niżu, Bassia (rodzina Chenopodiaceae) i Combretum (rodzina Combretaceae). Zainteresowanym autorzy służą piśmiennictwem.
Jako roślina reliktowa i bardzo rzadka, zawierająca ponadto szereg osobliwości w swojej budowie i biologii, dyptam podlega całkowitej ochronie.
Istnieje więc konieczność czynnej ochrony najbardziej zagrożonych populacji tych roślin w kontrolowanych warunkach. Mnożenie generatywne i uprawa dyptamu jesionolistnego wykazały, że zachowanie tego gatunku w warunkach ex situ daje pozytywne rezultaty. Dlatego dyptam coraz częściej uprawiany jest jako roślina ozdobna, posiadająca wyjątkowe walory dekoracyjne.
Dyptam do polski przywędrował prawdopodobnie z południowego wschodu, przez Podole, albo z południa, przez Bramę Morawską, we wczesnej fazie okresu polodowcowego, kiedy warunki sprzyjały rozpowszechnianiu się roślinności stepowej. Podobnie jak kłokoczka południowa, reprezentuje on w naszej florze element geograficzny śród ziemnomorskopontyjski.
Dyptam jest gatunkiem stepowym, rośnie też w widnych suchych lasach liściastych i w zaroślach skalnych. Zasięgiem obejmuje Europę środkową i południową, aż po Morze Kaspijskie, dalej Syberię, Chiny północne, Japonię, Koreę i Mandżurię.
Systematyka
Na tak wielkim obszarze wykazuje on znaczne zróżnicowanie, które skłoniło systematyków z byłego Związku Sowieckiego do rozróżnienia go na kilka odmian o mniejszym zasięgu. Zgodnie z danymi literaturowymi w obrębie gatunku wymienić można szereg odmian i form specyficznych dla Europy Środkowej:
var. genuina Rouy; var. obtusiflora Koch (występuje w południowym Tyrolu);
var. caucasica Boiss (D. gymnostylis Stev.) – występuje na Krymie i na Kaukazie;
var. macedonica Borb. – podobna do var. genuina, występuje na terenie byłej Jugosławii. W piśmiennictwie można spotkać też spotkać podział rodzaju Dictamnus na następujące gatunki: D. dasycarpus Turcz. (D. albus sp. dasycarpus Wint., D. fraxinella) – występuje we wschodniej części Syberii i na Dalekim Wschodzie, we wschodniej Mongolii, w Mandżurii i w Korei;
D. tadshikorum Vved. nom. nov. (D. turkestanicus var. bucharicus Wint.;
D. himalayanus Royle) – jest gatunkiem endemicznym, występuje w górach środkowej Azji;
D. angustifolius G. Don ex. Sweet (D. albus L. ssp. turkestanicus Wint.) – występuje w zachodniej Syberii, w górach Ałtaju i w środkowej Azji;
D. caucasicus Fisch. ex. Grossh. (D. albus L. ssp. caucasicus Wint.) – występuje w dolinie środkowego Dniepru, dolnego Donu, w okręgu nadwołżańskim oraz na Kaukazie, spotykany także w Iranie;
D. gymnostylis Stev. (D. albus L. ssp gymnostylis Wint.) – występuje w europejskiej części byłego ZSSR w dolinie środkowego Dniepru, dolnego Donu i na Krymie oraz w części azjatyckiej byłego ZSSR i na Kaukazie.
Występowanie
W Polsce dyptam jesionolistny rzadko występuje w stanie dzikim. Najczęściej znajdowano go koło Włocławka, w Kulinie, oraz w rezerwacie leśno – stepowym Grabowiec koło Bogucic. D. albus spotkać można także w okolicach Pińczowa i Buska Zdroju, w okolicach Skierniewic na Wyżynie Małopolskiej, w okolicy Świecia na Pomorzu i gór Tuł na Pogórzu Cieszyńskim, także w Górach Kaczawskich na Dolnym Śląsku.
Źródło furanokumaryn
W dyptamie jesionolistnym, wśród metabolitów wtórnych, będących związkami farmakologicznie czynnymi, stwierdzono występowanie alkaloidów, furanokumaryn, limonoidów, olejków eterycznych, flawonoidów, steroli, triterpenów oraz laktonów i glikozydów seskwiterpenowych. Wśród tych związków na szczególną uwagę zasługują furanokumaryny, które z terapeutycznego punktu widzenia stanowią istotną grupę związków. Obserwacje własne oraz literatura dają wiele przypadków wystąpienia fitofotodermatoz w kontakcie skóry z dyptamem. Za działanie to odpowiedzialne są m. in. furanokumaryny, a także alkaloidy furanochinolinowe. Działanie fotouczulające (fotosensybilizujące) furanokumaryn (szczególnie pochodnych psoralenu) wykorzystywane jest w leczeniu niektórych schorzeń dermatologicznych. Jedną z takich chorób jest bielactwo nabyte (vitiligo), w leczeniu którego stosuje się fotochemioterapię PUVA, polegającą na podawaniu preparatów zawierających związki światłoczułe, łącznie z naświetleniem promieniami UV-A o długości fali 320-400 nm. Efektem tego postępowania jest m.in. repigmentacja (tworzenie się melaniny) odbarwionej skóry. Pochodne psoralenu, w skojarzeniu z promieniami UV-A w zakresie 324-400 nm i 232-235 nm, znalazły zastosowanie również w fototerapii łuszczycy (psoriasis). Wykorzystywana jest tu zdolność m.in. bergaptenu i ksantotoksyny do hamowania syntezy DNA i podziałów komórek naskórka. Bergapten i ksantotoksyna są składnikami wielu preparatów stosowanych w leczeniu leukodermatoz, np. Metoksalenu, Geralenu, Oxsolarenu. W ostatnich latach w lubelskim ośrodku naukowym prowadzone są systematyczne badania nad otrzymaniem roślinnych ekstraktów furanokumarynowych, oceną ich aktywności przeciwbakteryjnej i przeciwgrzybiczej, ich wpływem immunostymulującym oraz efektywnością terapeutyczną w grzybicach u człowieka, zwierząt i owadów.
Zastosowanie
skład chemiczny sprawia, iż dyptam oraz preparaty z niego otrzymywane mogą wykazywać wielokierunkowe działanie farmakologiczne. W średniowieczu ziele tej rośliny stosowano zewnętrznie w postaci okładów po ukąszeniu przez żmiję, a wewnętrznie w zatruciach. W wiekach późniejszych nasiona dyptama stosowano w leczeniu epilepsji, odwar z ziela przeciw dżumie, a olejek eteryczny z kwiatów do smarowania w chorobach reumatycznych. Korzeń był oficynalnym środkiem leczącym trudno gojące się rany, a także przeciwrobaczym, przeciwpadaczkowym, pobudzającym miesiączkowanie i napotnym. Zalecany był również w zaparciach, bólach brzucha, w histerii oraz w kamicy, a w homeopatii prawie wyłącznie w schorzeniach układu moczowo-płciowego u kobiet. W medycynie chińskiej korę korzenia dyptama stosowano pod nazwą Pai-hsien w przypadkach reumatyzmu, przeziębień, bólów głowy i żółtaczki.
Najczęściej stosowanym surowcem jest korzeń, ale w medycynie ludowej wykorzystuje się także ziele, kwiaty, a nawet nasiona. Odwar z korzeni dyptama stosuje się w zimnicy, nieżytach przewodu pokarmowego, nerwicy żołądka, skurczach i wzdęciach. Odwar z korzenia i nasion ma zastosowanie w leczeniu kamicy moczanowej. Ponadto korzeń używany jest także w ginekologii, w celu wywołania miesiączki, oraz w skurczach i krwawieniach macicznych. W mieszance z korzeniami piwonii i pędami jemioły stosowany jest przeciw padaczce. W bułgarskiej medycynie ludowej podaje się herbatki z ziela dyptama jako środek napotny, a także w chorobach nerek, w reumatyzmie i chorobach kobiecych. W chińskiej medycynie ludowej dyptam stosowany jest jako środek przeciwgorączkowy, przeciwżółtaczkowy.