HYZOP LEKARSKI
Hyssopus officinalis L.
Hyzop znany wcześniej także jako izop, a w medycynie ludowej pod nazwą józefek lub józefka, jest zimotrwałym półkrzewem z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), dawniej wargowych (Labiateae). Roślina osiąga zwykle wysokość 40-60 cm, jej łodygi są czterokanciaste, u nasady zdrewniałe, w górnej części zielone. Liście ma lancetowate, zaostrzone, całobrzegie, podwinięte, naprzemianległe, prawie siedzące. Cała roślina jest gruczołowato owłosiona, o charakterystycznym, aromatycznym zapachu. Drobne kwiaty hyzopu, o szafirowofioletowym zabarwieniu (niekiedy różowe, czerwone lub białe), zebrane w gęste, jednostronne nibykłosy, ładnie kontrastują z ciemnozielonymi liśćmi. Owoc – rozłupnia rozpada się na cztery graniasto – jajowato – podłużne, ciemnobrunatne rozłupki.
Już w starożytności znany był i uprawiany. Pisali o nim m.in. Dioskurides, Pliniusz Starszy oraz Hipokrates. Ten ostani w swoim podziale roślin leczniczych zaliczył hyzop do grupy ziół wykrztuśnych.
W Biblii hyzop jest gatunkiem wielokrotnie wymienianym, uważany był za roślinę świętą, służył do oczyszczania świątyń i rytualnych obmywań trędowatych. Istnieje wiele sprzecznych teorii na temat właściwego biblijnego nazewnictwa hyzopu. Autorzy niektórych z nich twierdzą, że w Biblii mowa jest raczej nie o hyzopie, a o którymś z gatunków lebiodki, macierzanki lub pokrewnym cząbrowi zielu Thymbra spicata L. Ostatnie badania (Bremness 1991) wskazują jednak raczej na hyzop.
W średniowieczu o hyzopie pisali Awicenna i św. Hildegarda. Awicenna zalecał hyzop jako środek leczniczy przeciw nowotworom skóry, wątroby, śledziony i macicy. W późniejszych wiekach leczono nim choroby płuc (także gruźlicę). W X w. do środkowej Europy sprowadzili go najprawdopodobniej benedyktyni, którzy używali hyzopu do aromatyzowania likierów.
Do Europy południowej hyzop dotarł wraz z innymi roślinami przyprawowymi w XVI w., rozpowszechniony głównie przez męskie zakony benedyktynów i cystersów. Zakonnicy uprawiali go w ogrodach przyklasztornych. Olejek hyzopu destylowano już w 1574 r.
Siedemnastowieczni kucharze odwrócili się od hyzopu, a pod koniec wieku XVIII już tylko sporadycznie dodawano go do gotowanych potraw mięsnych lub jarzyn. Szczególna zgodność tej rośliny jest ze świeżą fasolą – przypominali jeszcze autorzy różnych leksykonów. Wiek XIX był dla hyzopu okresem jeszcze mniej szczęśliwym; jedynie medycyna ludowa przypominała sobie czasem o wykrztuśnych właściwościach tej rośliny.
Współcześnie hyzop ceniony jest przede wszystkim jako roślina przyprawowa i ozdobna. Hyzop lekarski można uprawiać z siewu nasion bezpośrednio na miejsce stałe lub z rozsady, a także rozmnażać wegetatywnie przez sadzonki pędowe lub przez dzielenie kęp. Najlepiej pod jego uprawę przeznaczyć pole o wystawie południowej, osłoniętej od północnych i wschodnich wiatrów. Rośnie dobrze na glebach ciepłych, piaszczysto-gliniastych, dostatecznie przepuszczalnych, bogatych w wapń.
Do suszenia ścina się ziele dopiero w drugim roku wegetacji, na początku kwitnienia. Zbioru można wówczas dokonywać dwukrotnie, przy czym ostatni nie powinien być przeprowadzany zbyt późno (do 1 września), aby rośliny przed nastaniem mrozów dostatecznie odrosły. Zebrane ziele należy suszyć w suszarni naturalnej, przy dobrym dopływie powietrza, lub w suszarni termicznej, w temperaturze nie przekraczającej 40°C. Plony ziela w pierwszym roku prowadzenia plantacji wynoszą 1,0-1,5 t·ha-1, w latach następnych do 3-4 t·ha-1.
Dla własnych potrzeb nasiona możemy zbierać na przełomie sierpnia i września, obcinając kwiatostany niemal do zdrewniałej części. Kłosy należy wytrząsać nad arkuszem papieru, gdyż bardzo łatwo się osypują. Na obszarach o łagodnych zimach rośliny hyzopu po kwitnieniu można przyciąć do wysokości 20 cm, w innych rejonach zabieg ten należy wykonać dopiero na wiosnę. W okresie wegetacji na hyzopie lekarskim choroby pasożytnicze zwykle nie występują. Natomiast żeruje na nim wiele gatunków szkodników. Do najważniejszych należą: ozdobnik lucernowiec, zmienniki, skoczki (zwłaszcza skoczek czarnoplamek), zwójka poziomeczka, gąsienice rolnic, piętnówki chwastówki, piętnówki grochówki oraz błyszczki jarzynówki.
Wykorzystanie
Ziele hyzopu, jak również uzyskany z niego olejek, używane są do produkcji wódek ziołowych, win typu Wermuth i gorzkich likierów typu Chartreuse. Na Bliskim Wschodzie sfermentowane liście hyzopu służą do sporządzania orzeźwiających, niskoalkoholowych sorbetów.
Olejek hyzopowy znalazł swoje zastosowanie w postaci wody hyzopowej oraz jako naturalny insektycyd – ludowy środek przeciwwszawicowy.
Stosowane jest jako przyprawa świeże i suszone ziele hyzopu, o przyjemnym, balsamicznym, słodkawo kamforowym zapachu i cierpkim, korzennym smaku. Przyczynia się do łatwiejszego przyswajania nawet ciężkostrawnych potraw; działa pobudzająco na gruczoły całego przewodu pokarmowego. Drobno posiekanymi listkami hyzopu można przyprawiać gotowane i smażone ziemniaki, surówki i sałatki wielowarzywne, smażone dania mięsne, gotowane ryby, zimne przystawki, zupy mięsne oraz warzywne (fasolowa, kalafiorowa, ziemniaczana), pasztety mięsne, jajecznicę, majonez, sosy, twarożek ze śmietaną. Hyzop doskonale harmonizuje z pietruszką i fasolą.
W lecznictwie stosowane jest ziele hyzopu (Herba Hyssopi), zbierane na początku kwitnienia roślin (przełom czerwca i lipca). Surowiec zawiera olejek eteryczny (0,2-2,0%), w skład którego wchodzi ponad 50 związków, w tym pinen, terpinen, kadinen, pinokamfen, metylomirtenol, cyneol, kamfen; flawonoidy (około 3%), w tym diosminę; kwasy triterpenowe, w tym oleanowy i ursolowy (0,6%); garbniki (do 8%); fitosterol, barwnik hyzopin, glikozyd hyzopinę, gorycz marubinę, cukry, sole mineralne, witaminę C. W badaniach prowadzonych przez Katedrę Warzywnictwa, we współpracy z Katedrą Technologii Rolnej i Przechowalnictwa Akademii Rolniczej w Szczecinie stwierdzono, iż świeże ziele hyzopu, zebrane przed kwitnieniem, zawiera średnio 15,3% suchej masy, 1,8% popiołu w świeżej masie, 63,6 mg 100g-1 ś.m. witaminy C jako kwasu L-askorbinowego i 0,3% cukrów.
Garbniki i olejek eteryczny, zawarte w hyzopie, nadają tej roślinie właściwości przeciwzapalne i bakteriostatyczne, co wykorzystywane jest w leczeniu dolegliwości żołądkowo-jelitowych, dla zwiększenia łaknienia i polepszenia trawienia. Napary z hyzopu zmniejszają nieznacznie napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego oraz przywracają prawidłową perystaltykę jelit, dlatego polecane są przy wzdęciach i nieregularnych wypróżnieniach. Hyzop stosowany jest także jako środek w leczeniu nadmiernej potliwości oraz w nieżytach górnych dróg oddechowych (wchodzi w skład kropli Pectosol). Zewnętrznie bywa używany do płukania jamy ustnej i gardła przy infekcjach bakteryjnych i stanach zapalnych, a ostatnio także jako płukanka do włosów. W lecznictwie ludowym hyzop stosowano na trudno gojące się rany.
Wybrane receptury
PRZY BÓLACH ŻOŁĄDKA
kwitnące i ulistnione pędy hyzopu smażymy na maśle. Można również sporządzać herbatę z dodatkiem miodu.
PRZY POTLIWOŚCI
nadmiernej: odwar z ziela hyzopu w połączeniu z szałwią, orzechem włoskim, kwiatem maku polnego. Pić 3 razy dziennie po 1/2 szklanki.
PRZY NIEŻYTACH
przewlekłych i ostrych, górnych dróg oddechowych i astmie: napar z 2-3 łyżek stołowych ziela i czubków kwiatostanów hyzopu na litr wody. Pić 3 razy dziennie po szklance.
OKŁADY
na trudno gojące się rany i stłuczenia: napar z kwitnących pędów hyzopu.
REUMATYCZNE
bóle: napar z ziela hyzopu (2-3 łyżki stołowe na litr wody, z dodatkiem miodu). Pić 3 razy dziennie po 1/2 szklanki.
DO PŁUKANIA
przy stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i migdałków: napar z kwitnących, ulistnionych szczytów pędów (3 łyżki stołowe na litr wody). W miejsce naparu niektórzy zalecają stosowanie odwaru, gdyż podczas gotowania do roztworu przechodzi większa ilość garbników.
OLEJEK HYZOPOWY
znalazł także szerokie zastosowanie w mieszankach aromaterapeutycznych (do masażu, kąpieli, kompresów oraz inhalacji), przy napięciu nerwowym, reumatyzmie, przeziębieniu, astmie, zaburzeniach gastrycznych, kamicy nerkowej, stłuczeniach, ranach, egzemach.
ZIELE HYZOPU
wchodzi w skład recepturowych mieszanek ziołowych: wiatropędnej, wykrztuśnej, przeciwpotnej, mieszanki stosowanej przy chorobach gardła i krtani oraz płukanek rozjaśniających i przyciemniających włosy.