MELISA LEKARSKA
Melissa officinalis
Melisa jest rośliną, która może osiągać do 1 metra wysokości. Kwitnie od lipca do września i odznacza się charakterystycznym cytrynowym zapachem. Jej nazwa pochodzi od słowa pszczoła, bowiem melisa ma podobne właściwości jak miód i mleczko pszczele – dlatego też soku z melisy używa się do nacierania nowych uli, aby przyciągnąć do nich pszczoły.
Właściwości: Lecznicze właściwości melisy znano już w starożytności; rozpowszechnili ją w basenie Morza Śródziemnego Arabowie, a później na terenie całej Europy – benedyktyni.
Rośliny tej używano także jako przyprawy do potraw. Dzisiaj ceni się jej korzenny smak i cytrynowy aromat stosując ją powszechnie jako dodatek do sałatek, zup i sosów. Melisa dodana do tradycyjnej herbaty od razu nadaje jej leczniczy charakter – działa kojąco i uspokajająco. Takie też są jej właściwości, bowiem olejki lotne zawarte w liściach melisy wykazują korzystne działanie na układ nerwowy. Stąd też melisę stosuje się w leczeniu stanów pobudzenia nerwowego, bezsenności i nerwicy wegetatywnej. Ponieważ roślina ta wykazuje także działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne na przewód pokarmowy, można jej używać w leczeniu zaburzeń trawiennych, braku łaknienia, nadmiernej fermentacji i wzdęć.
Uspokajająco i usypiająco
Melisa jest lekiem stosowanym od wieków w celu łagodzenia napięcia, drażliwości i niepokoju oraz dla ułatwienia zasypiania. Bezsenność jest powszechnie występującym problemem, powodowanym przez różnego rodzaju problemy zdrowotne i sytuacje związane ze stylem życia. Charakteryzuje się niezdolnością do zasypiania, snem zbyt płytkim, aby mógł dać odpoczynek, niemożnością wystarczająco długiego snu. Istnieje wiele sposobów radzenia sobie z tym problemem – terapia relaksacyjna, zachowanie odpowiedniego rytmu dobowego, stosowanie środków farmakologicznych, np. benzodiazepin. Tego typu leki, według FDA, mogą być jednak stosowane tylko do krótkiej terapii, ze względu na możliwość uzależnienia. Dlatego tak ważne są leki ziołowe OTC, które w wielu przypadkach mogą pomóc w zwalczaniu bezsenności. Takim lekiem jest liść melisy Melissae folium.
Działanie sedatywne surowca wiązano przez długi czas ze składnikami olejku eterycznego. Wskazywały na to badania Wagnera i Sprinkmeyera (1973), w których działanie uspokajające obserwowano przy podaniu myszom per os olejku. Nie obserwowano jednak zależności efektu sedatywnego od dawki. Późniejsze badania nie potwierdziły w pełni właściwości sedatywnych olejku. Podawanie myszom olejku melisowego dootrzewnowo nie wpływało na aktywność ruchową zwierząt i nie przedłużało czasu snu po pentobarbitalu. Wyraźne działanie uspokajające i nasenne wykazywał natomiast liofilizowany wyciąg wodno-alkoholowy (10%) z liści melisy. W dwóch testach behawioralnych znacznie zmniejszał aktywność ruchową myszy. Indukował sen po dawce pentobarbitalu niższej niż nasenna u 60-70% myszy i powodował znaczące przedłużenie czasu snu po dawce nasennej pentobarbitalu.
W wieloośrodkowym badaniu klinicznym, trwającym 4 tygodnie, z udziałem starszych osób z demencją i towarzyszącym jej znacznym podnieceniem, stosowanie olejku melisowego dało wyraźny efekt sedatywny. Pacjenci podzieleni na dwie grupy po 36 osób, przyjmowali lek – olejek melisowy i placebo – w formie logionu, którym smarowano oba ramiona i twarz. Po 4 tygodniach leczenia obserwowano zmniejszenie natężenia podniecenia towarzyszącego demencji o 30% u 60% pacjentów w grupie leczonej i o 14% w grupie przyjmujących placebo. Nastąpiła także poprawa jakości życia, wyrażająca się zwiększeniem czasu spędzanego w towarzystwie innych ludzi i na konstruktywnej aktywności. Można sądzić, że w działaniu sedatywnym melisy mają udział składniki olejku i związki hydrofilne surowca.
Przeciwskurczowo
Melisa jest stosowana w leczeniu objawów zaburzeń trawiennych, ze względu na działanie spazmolityczne i pobudzające wydzielanie soku żołądkowego. Działanie rozkurczające, warunkowane przez olejek melisowy i jego składniki, wykazano w wielu modelach doświadczalnych. Olejek z liści melisy działał spazmolitycznie w badaniach in vitro na izolowane jelito kręte świnki morskiej, dwunastnicę i nasieniowód szczura oraz jelito czcze i aortę królika.
W innym modelu doświadczalnym olejek z liści melisy, w stopniu zależnym od dawki, działał rozkurczająco na izolowane jelito kręte szczura, hamując powstawanie skurczu jako odpowiedzi na działanie chlorku potasu, chlorku acetylocholiny i 5-hydroksytryptaminy z IC50 około 20 ng/ml. Cytral, główny składnik olejku, silnie hamował skurcze jelita krętego w stopniu porównywalnym z olejkiem melisowym.
Przeciw wirusowo
Pierwsze prace, dotyczące działania przeciwwirusowego melisy, ukazały się w połowie XX w. Wyciągi wodne z liści melisy zapobiegały hemaglutynacji i śmierci embrionów kurzych, powodowanych przez wirusy choroby Newcastle. Aktywność przeciwwirusową przypisywano frakcji garbnikowej melisy. Okazało się jednak, że wyciągi wodne z melisy zawierają poza taninami inne substancje o działaniu przeciwwirusowym – kwasy fenolowe. Ich działanie przeciw wirusom Herpes i Vaccinia wiązane jest z aktywnością kwasów fenolowych i ich pochodnych, wchodzących w interakcję z białkami wirusów. Stwierdzono, że także olejek eteryczny z liści melisy ma udział w działaniu przeciwwirusowym, hamował bowiem replikację wirusów Herpes simplex typu 2 w hodowli komórkowej. W badaniach aktywności surowców z 46 gatunków z rodziny Labiatae przeciw wirusom HIV-1 stwierdzono działanie wyciągu wodnego z liści melisy, który w stężeniu 16 µl/ml silnie hamował replikację wirusów. Wartość ED50 (50% dawki skutecznej) – 3,8 µl/ml wskazywała na najsilniejsze wśród badanych surowców działanie wyciągu wodnego z melisy, a wartość CD50 (50% dawki cytotoksycznej, obniżającej żywotność infekowanych wirusem komórek MT-4) na jego niską toksyczność. W dwóch badaniach klinicznych wykazano skuteczność wyciągu z liści melisy w leczeniu objawów infekcji wirusem opryszczki Herpes simplex i Herpes simplex labialis. Stosowanie leku powodowało zmniejszenie ognisk pęcherzyków, obserwowane już po dwóch dniach leczenia, i znacznie skracało okres powrotu do zdrowia. Warunkiem efektywności terapii okazało się rozpoczęcie leczenia już we wczesnym okresie infekcji.
Przeciw bakteriom
Olejek z liści melisy i wyciągi metanolowe z tego surowca działają przeciwbakteryjnie, hamując rozwój szczepów patogennych bakterii. Porównując działanie hamujące wzrost bakterii, grzybów i drożdży trzech olejków z gatunków roślinnych rodziny Labiateae, wykazano skuteczność wszystkich badanych substancji w stosunku do stosowanych szczepów, ale najsilniej działał olejek z liści melisy. Wśród wyciągów z pięciu surowców zielarskich, stosowanych do hamowania rozwoju patogennych szczepów, biorących udział w powstawaniu zapalenia przyzębia, metanolowy wyciąg z liści melisy działał słabiej niż wyciągi z innych surowców, hamując rozwój tylko pięciu z osiemnastu badanych szczepów w stężeniu MIC≥2048 mg/l. W badaniach aktywności wyciągów z roślin, stosowanych w medycynie ludowej w leczeniu chorób układu pokarmowego przeciw 15 szczepom Helicobacter pylori, stwierdzono średnio nasilone działanie wyciągu metanolowego z liści melisy, który w stężeniu 100 µg/ml hamował wzrost bakterii.
Gospodarka lipidowa
W badaniach na szczurach wyciąg wodny z liści melisy (100 g/l), podawany w dawce 2g/kg masy ciała szczura przez 28 dni, w 14 dni po wywołaniu u zwierząt hyperlipidemii redukował wysoki poziom ogólnego cholesterolu i lipidów, transaminaz alaninowej i asparaginowej, alkalicznej fosfatazy w surowicy krwi oraz poziom peroksydacji lipidów w tkance wątroby. Zwiększał też poziom glutationu. Podawanie wyciągu z liści melisy powodowało także cofanie się zmian degeneracyjnych w tkance wątroby.
Działanie antyoksydacyjnie
Właściwości antyoksydacyjne liści melisy, wykazane w licznych pracach badawczych, są warunkowane przez znaczną zawartość polifenoli oraz właściwości olejku eterycznego. W porównaniu aktywności antyoksydacyjnej wyciągów wodnych z 21 roślin, stosowanych w leczeniu stanów zapalnych w medycynie ludowej Bułgarii, oraz zawartości polifenoli w badanych surowcach, wyciąg z liści melisy wykazał znaczna siłę antyoksydacji TEAC – 4,06 mM, wyższą niż Herba Mate i zbliżoną do aktywności zielonej herbaty.
W badaniach kinetyki peroksydacji oleju słonecznikowego w obecności wyciągów heksanowych, octanu etylu i etanolowych z czterech gatunków z rodziny Lamiaceae, stwierdzono silne hamowanie procesów utleniania oleju słonecznikowego przez wyciąg etanolowy z liści melisy.
Istotny udział kwasów fenolowych i ich pochodnych, szczególnie kwasu rozmarynowego w aktywności antyoksydacyjnej surowca oraz olejku z liści melisy, wykazano stosując metodę EPR.
Aktywność antytyreotropowa
Melissae folium to surowiec stosowany w medycynie ludowej, w leczeniu nadczynności tarczycy – choroby Gravesa, zaliczany do grupy leków naturalnych, wykazujących wpływ na funkcjonowanie tarczycy i działanie hormonów tarczycy. Choroba Gravesa ma prawdopodobnie podłoże immunologiczne, powodowana jest przez występujące we krwi chorych czynniki – immunoglobuliny pobudzające tarczycę – TSI lub TSAb. Są to immunoglobuliny Ig klasy 7S, podobne do TSH. TSI są przeciwciałami wiążącymi się z receptorami dla tyreotropiny TSH i wybiórczo pobudzającymi tarczycę. Melissa officinalis w badaniach in vivo i in vitro wykazała zdolność hamowania odpowiedzi komórek tarczycy na TSH. Wyciąg wodny z liści melisy okazał się silnym inhibitorem wytwarzania i aktywności cAMP, indukowanej przez TSH. Składniki wyciągu z melisy blokowały wiązanie się TSH z receptorem przez wpływ na hormon i na receptor, uniemożliwiając indukcję wytwarzania cAMP.
Nowe możliwości Melissae folium
W wielu starych źródłach opisywano melisę jako środek poprawiający pamięć. Thomas Coghan (1584) zalecał swoim uczniom jako codzienny napój – napar z melisy, który rozjaśnia w głowie, zwiększa zrozumienie i wyostrza pamięć. John Evelyn (1699) napisał: Melisa jest władcą umysłu, wzmacnia pamięć, goni precz melancholię.
W procesie uczenia się i zapamiętywania istotną rolę pełnią neurony cholinergiczne. Dlatego wyciągi z gatunków uważanych w ludowej medycynie Europy za poprawiające funkcje umysłu i pamięć, oceniano pod względem zdolności wiązania się z receptorami cholinergicznymi. Okazało się, że posiadają one zdolność wypierania [3 H]-(N)-nikotyny i [3 H]-(N)-skopolaminy z połączeń z receptorami muskarynowymi i nikotynowymi w homogenacie komórek kory mózgowej, a wśród badanych wyciągów z 7 gatunków roślin, do najsilniej działających należały wyciągi z melisy. Różne partie ocenianych surowców wykazywały odmienną aktywność, ale jedna z próbek liści melisy działała z siłą zależną od dawki, a jej aktywność była zbliżona do aktywności chlorku karabamylocholiny, znanego ligandu receptora nikotynowego.
Stwierdzenie aktywności cholinergicznej związków czynnych melisy otwiera nowe możliwości jej stosowania, zwłaszcza w chorobie Alzheimera.
Choroba Alzheimera, w której głównym zaburzeniem jest upośledzenie pamięci i możliwości uczenia się, jest najczęstszą formą otępienia ludzi w wieku średnim i starszym. Dotyka ona około 20 milionów ludzi na świecie. Etiologia tej choroby pozostaje nieznana, a jej cechą charakterystyczną jest występowanie złogów amyloidu i zmian zwyrodnieniowych w neuronach, szczególnie podatne są na te uszkodzenia neurony cholinergiczne. Obserwuje się także znaczne zmniejszenie ilości receptorów nikotynowych podgrupy α4 β2 o wysokiej zdolności wiązania acetylocholiny, w tych rejonach mózgu, które są odpowiedzialne za pamięć i funkcje poznawcze. Farmakoterapia choroby opiera się na podawaniu leków cholinergicznych, pobudzających receptory nikotynowe i muskarynowe oraz inhibitorów acetylocholinoesterazy, zwiększających poziom acetylocholiny, neuroprzekaźnika o dużym znaczeniu dla transmisji neuronalnej i prawidłowego funkcjonowania pamięci.
Stwierdzenie aktywności cholinergicznej wyciągu z liści melisy dało początek dalszym badaniom, w celu określenia wpływu melisy na funkcje poznawcze i możliwości stosowania tego surowca w leczeniu choroby Alzheimera. Przeprowadzono dwa badania kliniczne z udziałem młodych ochotników, którym podawano pojedyncze dawki wyciągu z liści melisy lub placebo w odstępach 7 dni. Do oceny wpływu melisy na możliwości poznawcze stosowano test komputerowy Cognitis Drug Research i dwie serie zadań matematycznych, którym uczestnicy byli poddawani przed podaniem leku i w 1, 2,5, 4 i 6 godzinie po podaniu leku. Wykonano także in vitro badania zdolności wyciągu do wypierania jonów nikotynynowych i skopolaminowych z połączeń z receptorami nikotynowymi i muskarynowymi w tkance kory mózgowej. Handlowy wyciąg z liści melisy, stosowany w pierwszym badaniu, charakteryzował się słabymi zdolnościami wiązania się z receptorami. Podawanie pojedynczych dawek wyciągu wpływało modulująco na nastrój i dokonania poznawcze młodych ochotników, w stopniu zależnym od dawki i czasu po podaniu leku. Zastosowane testy wykazały w pierwszym badaniu poprawę w dokładności uwagi po zastosowaniu dawki 600 mg, trwającą przez cały czas obserwacji, oraz zależne od dawki i czasu działania leku pogorszenie jakości pamięci. Wyciąg z liści melisy w najwyższej i najniższej dawce powodował także uspokojenie, obserwowane po 1 i 2,5 godzinie. Najwyższa dawka 900 mg powodowała także zmniejszenie „czujności” w porównaniu do placebo.
W drugim badaniu stosowano sproszkowane i kapsułkowane liście melisy, przygotowane z próbki surowca, wyselekcjonowanej pod kątem najsilniejszych właściwości cholinergicznych. Podawano ochotnikom dawki surowca 600 mg, 1000 mg i 1600 mg lub placebo w odstępach 7-dniowych, efekty oceniano przed podaniem oraz w 1, 3 i 6 godzinie po przyjęciu leku. Najistotniejsze, obserwowane efekty stosowania liści melisy to poprawa pamięci i nasilenie stanu uspokojenia przez cały czas obserwacji, po zastosowaniu najwyższej dawki melisy 1600 mg, oraz wydłużenie czasu zapamiętywania, wzrastające wraz ze zmniejszaniem dawki. Wszystkie stosowane dawki wpływały na możliwości dokonań mentalnych, ale dla dawki najwyższej obserwowano bardzo korzystne efekty działania – powodowała ona niewielkie, tylko w 1 i 3 godzinie po podaniu, znaczące w porównaniu z placebo, wydłużenie czasu zapamiętywania, jednocześnie istotną poprawę w dokładności zapamiętywania i zwiększenie uspokojenia przez cały czas obserwacji. Te wyniki pozwalają sądzić, że prawdopodobnie stosowanie dawek wyższych niż podawane w opisywanym badaniu, może poprawiać nastrój i możliwości poznawcze u młodych ludzi i jednocześnie stać się wartościowym środkiem w leczeniu choroby Alzheimera.
Wskazują na to także wyniki obserwacji klinicznych, prowadzonych przez 4 miesiące z udziałem pacjentów ze słabo i średnio nasiloną chorobą Alzheimera, w wieku 65-80 lat, którym podawano wyciąg alkoholowy 45% (1:1) z liści melisy. Stosowanie Melissae folium znacząco poprawiło funkcje poznawcze i zmniejszyło objawy demencji w grupie leczonej, w porównaniu z grupą przyjmującą placebo. Obserwowano także zmniejszenie pobudzenia u pacjentów przyjmujących wyciąg z melisy.
Melissae folium, działając sedatywnie i zwiększając możliwości poznawcze, może stać się cennym środkiem w leczeniu choroby Alzheimera – tym bardziej, że nie powoduje działań niepożądanych.